Οι στρατιές του "κανένα": Το σημαντικότερο πολιτικό γεγονός του 2025

​Πέρα από κάθε αμφιβολία η πιο συγκλονιστική στιγμή της χρονιάς που φεύγει ήταν η ανεπανάληπτη συγκέντρωση διαμαρτυρίας για την τραγωδία και το έγκλημα των Τεμπών. 

Παλιότεροι λένε πως τέτοια συγκέντρωση είχε να γίνει από την απελευθέρωση των Αθηνών τον Οκτώβρη του 1944. Υπό μία έννοια, η συγκέντρωση αυτή ήταν όντως απελευθερωτική αν και, σε αντίθεση με αυτό το μεγάλο ιστορικό γεγονός, ήταν μια συγκέντρωση βουβή, μια συγκέντρωση διαμαρτυρίας αυθεντικής και όχι μια συγκέντρωση ενθουσιασμού. 

Το κέντρο των Αθηνών κατακλύστηκε. Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο συμπολίτες μας ήταν εκεί. Για μένα προσωπικά η συμμετοχή μου με κάνει περήφανο πολύ περισσότερο που βάφτισα μαζί με τους συναδέλφους μου από την Starttech Ventures. Οι χώροι δουλειάς, βλέπετε, ήταν και θα είναι πάντα τα κύτταρα της προόδου.

Το βουβό αυτό πλήθος ήθελε να τιμήσει τη μνήμη των αδικοχαμένων θυμάτων. Ήθελε ακόμα να συμπαρασταθεί στον αγώνα που δίνουν οι συγγενείς και οι φίλοι τους ώστε να λάμψει η αλήθεια. Επίσης ήθελε να καταδείξει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ότι ο ελληνικός λαός έχει αντιληφθεί την οργανωμένη επιχείρηση συγκάλυψης των ευθυνών για αυτό το έγκλημα. Ευθύνες τόσο πολιτικές όσο και ποινικές, οι οποίες έχουν όνομα και επώνυμο, που οφείλουν να αποδοθούν και εν τέλει είναι βέβαιο ότι όντως θα αποδοθούν. Είναι απαίτηση λαϊκή.

Οι εκατοντάδες χιλιάδες αυτοί οι άνθρωποι δεν κατέβηκαν μόνο για τα Τέμπη. Τα Τέμπη λειτούργησαν ως μία κορυφαίας σημασίας και βαρύτητας αφορμή. Οι άνθρωποι αυτοί βγήκαν στο δρόμο για να εκφράσουν την απελπισία τους, την οργή τους και την αποφασιστικότητα τους. 

Το κυρίαρχο μέγεθος στις δημοσκοπήσεις τόσο τις πρόσφατες όσο και τις παλιότερες δεν είναι άλλο από τον κανένα. Κανένας δεν είναι επαρκής. 

Το σύστημα της κακιστοκρατίας έχει φροντίσει να έχει μια σειρά από μαριονέτες κακής ποιότητας, τις οποίες εναλλάσσει αναλόγως τον περιστάσεων. Μαριονέτες που προσπαθούν να παίξουν το ρόλο της πολιτικής ηγεσίας όμως αποτυγχάνουν οικτρά. Το καταδεικνύουν τα εκατομμύρια της μεγαλειώδους αυτή συγκέντρωσης, τόσο στην Αθήνα όσο και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα, αλλά και τα εκατομμύρια που απέχουν επιδεικτικά από τις εκλογικές διαδικασίες των τελευταίων ετών. 

Στις 28 Φλεβάρη του 2025 οι στρατιές του κανένα κατέκλυσαν την Αθήνα. Το γεγονός αυτό ήταν καθοριστική σημασίας και σύντομα οι συνέπειες του θα φανούν.

Θέλω να πιστεύω πως ο ελληνικός λαός,  έστω και τώρα, την ύστατη ώρα, θα πραγματοποιήσει την μεγάλη επιστροφή στην Πολιτική. Τα μιζοκόμματα που καταστρέφουν την Ελλάδα θα τα στείλει στον αγύριστο και θα επιτρέψει στην ύψιστη των τεχνών να επιστρέψει στον τόπο που γεννήθηκε. 

Πέρα από κάθε αμφιβολία αυτή είναι η μόνη λύση. 

Επιστροφή στην Πολιτική, τώρα. 

Γιατί είμαι υπερήφανος για την Επίγνωσις

Είμαι υπερήφανος για την Επίγνωσις επειδή αποτελεί μια ισχυρή ευρωπαϊκή τεχνολογική εταιρεία, με τις ρίζες της και την πλειοψηφία του προσωπικού της στην Ελλάδα, η οποία έχει ξεκάθαρο λόγο ύπαρξης. Σε έναν χώρο γεμάτο θόρυβο και εύκολα αφηγήματα, η Επίγνωσις χτίστηκε —και συνεχίζει να εξελίσσεται— με συνέπεια, ουσία και μακροπρόθεσμη σκέψη. Χωρίς εντυπωσιασμούς και πάντοτε με έμφαση στην ουσία.

Πάνω απ’ όλα είμαι υπερήφανος για την αποστολή της. Δίνουμε τη δυνατότητα σε κάθε οργανισμό —ανεξαρτήτως μεγέθους, κλάδου ή γεωγραφικής περιοχής — να εκπαιδεύει αποτελεσματικά τους ανθρώπους του, με απλό, αξιόπιστο και προσιτό τρόπο. Σε μια οικονομία που γίνεται όλο και περισσότερο βασισμένη στη γνώση, η πρόσβαση στην εκπαίδευση δεν μπορεί να είναι επιλογή· είναι ευθύνη.

Είμαι εξίσου υπερήφανος για τον τρόπο που λειτουργεί η εταιρεία εσωτερικά. Η Επίγνωσις είναι απολύτως συνειδητά μια επιχείρηση επικεντρωμένη στον εργαζόμενο, που επενδύει στους ανθρώπους της στην πράξη: stock options για όλους, employee advisory board, κατώτατος μισθός σημαντικά πάνω από την αγορά, αλλά και ένα γενναιόδωρο πρόγραμμα υποστήριξης της οικογένειας - κάθε τύπου οικογένειας - που αναγνωρίζει ότι οι άνθρωποι δεν είναι μόνο εργαζόμενοι, αλλά και γονείς, σύντροφοι, φροντιστές.

Ταυτόχρονα, η Επίγνωσις αποτελεί ένα σπάνιο - σε παγκόσμιο επίπεδο - παράδειγμα αυτοδύναμης, κερδοφόρου ανάπτυξης. Χωρίς εξάρτηση από διαρκή χρηματοδότηση, αποδεικνύουμε στην πράξη ότι μια εταιρεία μπορεί να είναι κορυφαία τεχνολογικά και οικονομικά, και ταυτόχρονα να παραμένει ανθρώπινη.

Γι’ αυτό είμαι υπερήφανος για την Επίγνωσις. Γιατί δείχνει ότι δεν χρειάζεται να διαλέξεις ανάμεσα στην αριστεία και τον άνθρωπο. Μπορείς —και οφείλεις— να τα υπηρετείς και τα δύο. 

Όπως επίσης και γιατί μέσα από την πολυετή συλλογική προσπάθεια των 250 και πλέον ανθρώπων μας αποδεικνύουμε πως ένας διεθνής 'τεχνολογικός πρωταθλητής' μπορεί να δημιουργηθεί και να μεγαλώσει σε μια χώρα όπως η Ελλάδα.

Αγροτικό, η "Ανάγνωση Αγροτικού Χώρου" και η Πολιτική - Του Γρηγόρη Κλαδούχου

Του Γρηγόρη Κλαδούχου.

Αγροτικό, η "Ανάγνωση Αγροτικού Χώρου" και η Πολιτική:

• Ένα οικοδόμημα χώρας συγκεντρωτικού Αθηναϊκού Ελλαδισμού γεννά διαπλοκή, οδήγησε στην διαφθορά και χρεοκρατία. Η Ελλάδα είναι ιστορικό προϊόν περιοχών, τόπων, περιφερειών με πληθυντικό αριθμό εσωτερικών κοινωνικών και πολιτισμικών κεφαλαίων.

• H Ελλάδα κατά αναλογία έχει τα περισσότερα χωριά παγκοσμίως και της λείπουν μικρές πόλεις ροής ζωτικότητας στον άμεσο χώρο οικονομικοκοινωνικής αναφοράς τους. Να διαβάσουμε τι έλεγε ο Παπαναστασίου, ο Καραβίδας, ο Τρίτσης για τα χωριά, την οικιστική διάρθρωση.

• Σε εξέλιξη είναι διαμαρτυρίες γεωργών. Άλλο είναι το αγροτικό ζήτημα (που περιλαμβάνει και το γεωργικό) και μέρος του η διατροφική γεωργία. Ο αγροτικός χώρος είναι πολλά: κατοίκηση, υποδομές, βιοτεχνία, τουρισμός και άλλα. Μίλησε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης και για αυτό και για τον γαστρονομικό πολιτισμό μας και πολλά άλλα. Διαβάζοντας την ΑΓΡΟΦΙΛΙΑ (1), θα αγαπήσουμε την Ελλάδα. Αλλά και αν δεν αντέχουμε να διαβάσουμε όλο το βιβλίο, ας διαβάσουμε την εισαγωγή που είναι η ομιλία του Χαραλαμπίδη στην Καρδίτσα στις 8 Φεβρουαρίου 1997, που οργάνωσαν η τοπική αυτοδιοίκηση και πολιτιστικοί φορείς σε στιγμές μεγάλων αγροτικών κινητοποιήσεων. Θα μάθουμε ότι το αγροτικό πρόβλημα έχει ανάγκη συνολικής έκφρασης και ότι πρόκειται για πρόβλημα περιφερειακής ανάπτυξης. Έκανε το ΠΑΣΟΚ μια Συνδιάσκεψη στην Λάρισα λίγο καιρό πριν. Έσωσε τα περιεχόμενα ο περιφερειάρχης Κουρέτας που σας θύμισε τον πρωταγωνιστισμό του Μιχάλη στον αγώνα της Περιφερειακής Αναγέννησης.

• Πρέπει οι τεχνολάτρες, «εκσυγχρονιστές», του αφηρημένου επιστημονισμού να προτάξουν την ανάγκη εισαγωγής δίπλα στις επιστήμες του ανθρώπου, τις επιστήμες του εδάφους, του εδαφικού κεφαλαίου. Το έδαφος, η γνώση, ο πολιτισμός έχουν αναβαθμιστεί ως συντελεστές παραγωγής.

• Για την αποκατάσταση της αλήθειας, στο ΠΑΣΟΚ ως υπόλογοι, επόμενη κίνηση είναι η ανάληψη ευθύνης αποχώρησης μετά από μια συγνώμη. Στην εποχή του μεγάλου «εκσυγχρονιστή» και αργότερα δεύτερου αρχηγού του «κόμματός», επιδοτήθηκε η εγκατάλειψη της αμπελουργίας και στο πρώτο ΜΟΠ (Μεσογειακό Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα) επιδοτήθηκε η αντικατάσταση της ελιάς με avogado (2). ---

• Οι αγροτικές κινητοποιήσεις παίρνουν βίαιες μορφές, γιατί απουσιάζει η πολιτική, η πρόβλεψη, το σχέδιο Αγροδομικής Ανασυγκρότησης. Μαζί με πολιτικές ανάκτησης εμπιστοσύνης κράτους – πολίτη απαιτείται η επανεισαγωγή του αγροτικού χώρου στην Ημερήσια Διάταξη της Οικονομικής Γεωγραφίας. Η χώρα πρέπει να δει τα πολλά Εδαφικά της Παραγωγικά Υποσυστήματα, την Αγροτική Παιδεία, τα Διατροφικά Αγροκοσμήματα, την ταυτότητα – ποιότητα προϊόντων, τον οινογαστρονομικό πολιτισμό, τις Χωροταξικές Ισορροπίες.

…
Παραπομπές:

(1): ΑΓΡΟΦΙΛΙΑ: Αγροτική Αναγέννηση-Νέα Αγροτικότητα, (6η έκδοση 2023, ΣΤΡΑΒΩΝ)
(2): σελίδα 343 του ΕΝΔΟΓΕΝΗΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Διαρθρωμένη ή Αποδιαρθρωμένη Τοπική Ανάπτυξη; Της ΣΤΕΛΛΑΣ ΠΑΠΑΔΑΚΗ – ΤΖΕΔΑΚΗ (1999, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ).

Αγροτική Επανεκκίνηση: Από τις Επιδοτήσεις και τις Ποσοστώσεις στη Ριζική Αποκέντρωση-Αναγέννηση - Του Ντίνου Παπαντωνίου

Του Ντίνου Παπαντωνίου.

Για δεκαετίες, η ελληνική γεωργία κινήθηκε ανάμεσα σε δύο άκρα: το καρότο των επιδοτήσεων και το καμουτσίκι των ποσοστώσεων.

Ένα πλαίσιο που άλλοτε ενίσχυσε το εισόδημα, αλλά συχνά εγκλώβισε την παραγωγή σε μια ψευδαίσθηση ασφάλειας και σε μια βαθιά εξάρτηση από μηχανισμούς έξω από τον αγρότη και την κοινότητά του.

Σήμερα βρισκόμαστε στο πιο κρίσιμο σταυροδρόμι.

Αυτό που διακυβεύεται πλέον δεν είναι μόνο η βιωσιμότητα της εκμετάλλευσης.Είναι η επιβίωση της αγροτικής οικογένειας, η συνοχή της υπαίθρου, η αυτάρκεια της χώρας, η ισορροπία της ελληνικής κοινωνίας.

ΜΙΛΗΣΤΕ ΓΙΑ ΟΛΑ

Στις αγροτικές συγκεντρώσεις, στα χωριά, στις πλατείες, στα καφενεία, η συζήτηση πρέπει να ξεφύγει από τα στενά όρια του “πόσα θα πάρουμε”. Πρέπει να ανοίξει, να γίνει ολιστική, να γίνει πολιτική  με την αρχική, κοινωνική σημασία της λέξης.

ΜΙΛΗΣΤΕ για τον αγροτικό χώρο: την ερημοποίηση, την εγκατάλειψη, τις υποδομές που λείπουν.

ΤΗΝ ΚΑΤΟΙΚΙΑ: πώς θα ξανακατοικηθεί το χωριό, η ύπαιθρος; Πώς θα μείνουν οι νέοι;

ΤΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ: πώς θα πάμε από την ποσότητα στην ταυτότητα, στην ποιότητα, στην προστιθέμενη αξία;

ΤΟ ΠΕΡΙΒΆΛΛΟΝ: για το νερό, το έδαφος, την κλιματική πίεση. 

ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ: τα σχολεία, την υγεία, τις μετακινήσεις, τον πολιτισμό.

Η γεωργία δεν είναι ένας κλάδος της οικονομίας.

Είναι το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζεται ολόκληρη η ελληνική ύπαιθρος.

Μην περιμένετε  πρωτοβουλίες «από πάνω».

ΘΥΜΑΜΑΙ: το 2023 όλοι οι υποψήφιοι δήμαρχοι και περιφερειάρχες μίλησαν για «αγροτικά γραφεία».

Αλλά ποιοι κάλεσαν έναν αγροτικό σύλλογο ή έναν συνεταιρισμό σε σοβαρή, θεσμική διαβούλευση;

Ίσως κανένας. Η αλλαγή δεν θα έρθει με ψηφίσματα.

Η αλλαγή θα ξεκινήσει από το χωριό, την κοινότητα.

Η ΕΠΑΝΑΚΚΙΝΗΣΗ ΘΕΛΕΙ:

• Ζωντανά τοπικά συμβούλια
• Πραγματικούς αγροτικούς συλλόγους
• Συνεταιρισμούς νέας γενιάς, διαφανείς και εξωστρεφείς.
• Συλλογική διαπραγμάτευση
• Τοπικά αναπτυξιακά σχέδια με βάση τα συγκριτικά πλεονεκτήματα κάθε περιοχής. Και η τοπική αυτοδιοίκηση μπορεί να έχει καθοριστικό ρόλο.

Η ΡΙΖΙΚΗ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗ δεν είναι σύνθημα. Είναι όρος επιβίωσης.

Αν δεν ξαναχτιστεί η χωρική δημοκρατία, το χωριό, η κοινότητα, η περιφέρεια, η ύπαιθρος δεν θα μπορέσει να αναγεννηθεί.

Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΚΚΙΝΗΣΗ είναι υπόθεση όλων μας.

• Δεν αφορά μόνο όσους καλλιεργούν.
• Αφορά όσους τρώνε.
• Όσους ζουν στις πόλεις.
• Όσους θέλουν ποιοτική τροφή, καθαρό νερό, βιώσιμα τοπία, ζωντανές κοινότητες, πολιτισμό και ταυτότητα.

Η ελληνική ύπαιθρος δεν είναι παρελθόν.

Είναι το μέλλον, ας το διεκδικήσουμε.

Αγροτικό ζήτημα: Ένα κάλεσμα επιστροφής στην Πολιτική

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις ως αφετηρία για να ξανασκεφτούμε συλλογικά τον Τόπο, το σχέδιο και το μέλλον μας.

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις που επανέρχονται ξανά και ξανά στον δημόσιο χώρο δεν είναι συγκυριακές. Είναι το σύμπτωμα μιας μακράς παρακμής, είναι μια κύρια εμφάνισης της ήττας της πολιτικής περιόδου της μεταπολίτευσης. Είναι ακόμα η φωνή ενός κόσμου που εγκαταλείφθηκε συστηματικά, όχι μόνο οικονομικά αλλά και πολιτικά, κοινωνικά, συμβολικά. Ενός κόσμου που σταδιακά στερήθηκε το δικαίωμα να σχεδιάζει το μέλλον του στον τόπο του.

Σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης, όλα ανεξαιρέτως τα κόμματα - ακόμα και αυτά που δεν κυβέρνησαν - απέτυχαν να διαμορφώσουν μια συνεκτική και βιώσιμη αγροτική πολιτική. Ο αγρότης αντιμετωπίστηκε είτε ως αποδέκτης επιδοτήσεων είτε ως πρόβλημα προς διαχείριση. Ποτέ ως κεντρικός φορέας παραγωγής, κοινωνικής συνοχής και εθνικής στρατηγικής. Η πολιτική αντικαταστάθηκε από μηχανισμούς και το όραμα από προσωρινές λύσεις.

Οφείλει να παραδεχτεί κανείς ότι δεν τέθηκε ποτέ σοβαρά το ζήτημα της σχέσης πόλης και υπαίθρου. Η Ελλάδα οικοδόμησε ένα υπερσυγκεντρωτικό - αθηνοκεντρικό - μοντέλο ανάπτυξης, αποκομμένο από το έδαφος και την παραγωγή του. Γιγαντώθηκαν μη βιώσιμες πόλεις, ενώ η ύπαιθρος αποψιλώθηκε από ανθρώπους, υποδομές και ζωή. Το αποτέλεσμα είναι ορατό: ερήμωση, εγκατάλειψη της γης, νέοι άνθρωποι ξεριζωμένοι από τον τόπο τους.

Το σύστημα που κυβερνά τη χώρα αντιμετώπισε τους αγρότες ως περιθωριακούς, ως κάποιας μορφής 'αναγκαίο κακό'. Δεν είναι λοιπόν να απορεί κανείς που η ύπαιθρος εγκαταλείφθηκε μαζικά. Δεν ήταν πια 'της μόδας' να είσαι αγρότης.

Το αγροτικό ζήτημα περιορίστηκε τεχνητά στη γεωργία, ενώ στην πραγματικότητα αφορά ολόκληρη την ύπαιθρο. Την κατοίκηση, τις υποδομές, την κοινωνική ζωή, τη μικρή μεταποίηση, τον τουρισμό, τον πολιτισμό. Όταν ο αγροτικός χώρος δεν «διαβάζεται» ως σύνολο, καμία πολιτική δεν μπορεί να αποδώσει. Πρόκειται πρωτίστως για πρόβλημα περιφερειακής ανάπτυξης και χωρικής ισορροπίας.

Αντίστοιχα, η αγροδιατροφή δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως στρατηγικό πεδίο πολιτισμικής και οικονομικής υπεραξίας. Δεν συνδέθηκε ουσιαστικά με την τοπική γνώση και το τοπίο. Χάθηκε η αυθεντική ταυτότητα των προϊόντων. Η ποιότητα, η διαφοροποίηση και οι εξαγωγές δεν αποτέλεσαν εθνική επιλογή. Κυριάρχησαν η εξάρτηση, η μετριότητα και η απουσία σχεδίου.

Αυτό που συνέβη ήταν πως, όπως σε κάθε περιφερειακό, δορυφορικό κράτος, οι πολίτες εκπαιδεύτηκαν να μην χαρακτηρίζονται απ' ότι παράγουν, μα απ' ότι καταναλώνουν. Αντί λοιπόν να εξάγουμε αγροτικά προϊόντα, βρεθήκαμε να 'εξάγουμε' κεφάλαια και τα καλύτερα μυαλά της χώρας.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, η σκέψη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη υπήρξε καθαρή και διδακτική. Δυστυχώς ακόμα και προφητική. Η Αγροφιλία δεν είναι απλώς ένα βιβλίο. Είναι πολιτική πρόταση και αναπτυξιακό σχέδιο. Μια συνολική ανάγνωση του αγροτικού χώρου που συνδέει το έδαφος, τη γνώση και τον πολιτισμό ως σύγχρονους συντελεστές παραγωγής. Μια πρόταση για μια Ελλάδα που δημιουργεί, αντί να επιδοτεί την παρακμή της.

Κεντρικός άξονας αυτής της σκέψης ήταν η νέα γενιά. Όχι ως φθηνό εργατικό δυναμικό, αλλά ως φορέας δημιουργίας και αξιοπρέπειας. Η επιστροφή των νέων στη γη δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε οικονομικά κίνητρα. Απαιτεί κοινωνική αναγνώριση, ποιότητα ζωής, συλλογικότητα και προοπτική. Απαιτεί την ανάδειξη του αγροτικού τρόπου ζωής ως επιλογής ελευθερίας και δημιουργίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι αγροτικές κινητοποιήσεις μπορούν – και πρέπει – να λειτουργήσουν ως κάτι πολύ ευρύτερο από μια συντεχνιακή διαμαρτυρία. Μπορούν να γίνουν το έναυσμα για μια μεγάλη επιστροφή ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας στην πολιτική. Όχι στην πολιτική της διαχείρισης, αλλά στην πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου: την πολιτική ως σχέδιο, ως πρόλογο για το μέλλον. Ως συλλογική σκέψη πριν από την πράξη. Ως ερώτημα για το τι χώρα θέλουμε να είμαστε.

Δεν μπορούν, τέλος, να παρακαμφθούν οι ευθύνες των κάθε λογής αγροτικών εκπροσωπήσεων. Απέτυχαν να αρθρώσουν στρατηγικό λόγο, να ξεφύγουν από τη λογική του πρόσκαιρου αιτήματος, να συγκρουστούν με το σύστημα που τους χρησιμοποιούσε. Η διαρκής διαμαρτυρία χωρίς σχέδιο οδηγεί νομοτελειακά σε αδιέξοδο. Τα δάκρυα που χύνονται σήμερα είναι, σε μεγάλο βαθμό, κροκοδείλια.

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις έχουν νόημα μόνο αν μετατραπούν από κραυγή απόγνωσης σε απαίτηση πολιτικής ρήξης. Ρήξης με το αποτυχημένο μοντέλο της μεταπολίτευσης. Ρήξης με την Ελλάδα της επιδότησης, της εγκατάλειψης και της μετριότητας. Διαφορετικά, ο αγροτικός κόσμος δεν θα σωθεί· απλώς θα σβήσει αθόρυβα.

Και τότε, δεν θα έχουμε χάσει μόνο έναν παραγωγικό τομέα.

Θα έχουμε χάσει τον Τόπο.

υγ. Αν σας ενδιαφέρει το ζήτημα, έστω και λίγο, κάνετε μια μεγάλη χάρη στον εαυτό σας: διαβάστε την Αγροφιλία.

Χριστούγεννα 2025: Να ξαναβρούμε την ανθρώπινη διάστασή μας

Σήμερα, τα Χριστούγεννα του 2025, θέλω πολύ να ενστερνιστώ το μήνυμα ελπίδας που φέρνει αυτή η μέρα και να εκφράσω τη δική μου ελπίδα ο κόσμος τη νέα χρονιά να επανέλθει σε μια τροχιά ανθρωπισμού και αληθινής προόδου.

Κοιτώντας πίσω στην χρονιά που μας πέρασε βλέπω μια σειρά γεγονότων που με γεμίζουν θλίψη και απαισιοδοξία. Από την απόλυτη καταστροφή στη Γάζα και τον συνεχιζόμενο όλεθρο στα πεδία των μαχών της Ουκρανίας μέχρι την πολεμική παράκρουση σε μεγάλα τμήματα της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής και την παράνοια που κυριαρχεί σε ισχυρούς κύκλους στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Ανεξάρτητα των θρησκευτικών πιστεύω καθενός μας, οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι ο Ιησούς Χριστός ευαγγελίστηκε την Αγάπη. Ποιο είναι άραγε το αντίθετο της αγάπης; Ίσως να είναι ο διακαής πόθος για την εξουσίας. Ο πόθος αυτός που οδηγεί στην υπερσυγκέντρωση πλούτου και στην απομείωση της αξίας της ίδιας της ανθρώπινης ζωής.

Θέλω να πιστεύω πως ο άνθρωπος βαθιά μέσα του διατηρεί την αυθεντική υπόστασή του. Από τη Νέα Υόρκη ως τη Σαγκάη και από εκεί ως την Τεχεράνη, τη Μόσχα και το Παρίσι, βαθιά μέσα μας το ξέρουμε όλοι: Το δέον γενέσθαι το βρίσκει κανείς μέσα από την αγάπη, το ενδιαφέρον για τον συνάνθρωπο και την αλληλεγγύη. 

Όσα πλούτη κι αν συγκεντρώσει, όση εξουσία κι αν πάρει στα χέρια του κάποιος, όλα αυτά είναι ανούσια εφόσον χαθεί το νόημα. Και το νόημα κανείς το βρίσκει μέσα από την 'ευχάριστη αλληλεξάρτηση', όπως καταλήγει το και υπέροχο ντοκιμαντέρ 'The Swedish Tehory of Love':

Εύχομαι λοιπόν τα φετινά Χριστούγεννα να μας φέρουν το πιο σημαντικό δώρο: Τον δρόμο προς την εκ νέου ανακάλυψη της ανθρώπινης διάστασής μας.

Τοιχογραφίες κλασικών φιλοσόφων στην Ι.Μ. Μεγάλου Μετεώρου

Επισκέφτηκα χθες την Ιερά Μονή Μεγάλου Μετεώρου - Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στην Καλαμπάκα. Βγαίνοντας από τον Ναό της Μονής και βαδίζοντας προς τον εξώστη και κάποιους μουσειακούς χώρους, το μάτι μου έπεσε στην παρακάτω τοιχογραφία:

Όμηρος, Θουκυδίδης, Πλάτων Αριστοτέλης και Πλούταρχος δίπλα στον Άγιο Ιουστίνο, ο οποίος κατά την τοιχογραφία ήταν φιλόσοφος και μάρτυρας.

Ομολογώ πως αρχικά τα έχασα. 

Στη συνέχεια αναθάρρησα. 

Λες τελικά όλη η ρητορική περί 'ελληνορθόδοξου' να μην στερείται βάσης; Τουλάχιστον, όχι απολύτως; Λες ο αείμνηστος δάσκαλός μας Μιχάλης Χαραλαμπίδης να είχε δίκιο που έλεγε ότι 'από την Εκκλησία του Δήμου περάσαμε στην Εκκλησία των Πιστών';

Δεν ξέρω. Εξακολουθώ να είμαι ιδιαίτερα σκεπτικός ως προς τη συμβατότητα του ελληνικού πνεύματος με την ορθοδοξία. Σε κάθε περίπτωση το εννοώ ότι αναθάρρησα και θα μελετήσω το θέμα περισσότερο επιμελώς. Εξάλλου οι βεβαιότητες ανήκουν αποκλειστικά και μόνο στην σφαίρα της μετριότητας.

Αθήνα - Καλαμπάκα - Αθήνα την περίοδο των μπλόκων

Από καιρό θέλαμε να κάνουμε μια εκδρομή στα Μετέωρα και είχαμε σκεφτεί να τη συνδυάσουμε με μια επίσκεψη στον "Μύλο των Ξωτικών" στα όμορφα Τρίκαλα. Αρχικά είχαμε κανονίσει με κάποιους φίλους μας στις αρχές Δεκέμβρη, η κακοκαιρία όμως των ημερών μας οδήγησε να το μεταφέρουμε για τις 19 έως 21/12, το τριήμερο δηλαδή που μόλις ολοκληρώθηκε.

Ξεκινώντας είχαμε την αγωνία των μπλόκων. Στον πηγαιμό, από Αθήνα προς ένα χωριό της Καλαμπάκας, ακολουθήσαμε ευλαβικά τις οδηγίες της ελληνικής αστυνομίας, οι οποίες μάλιστα με εντυπωσιακό τρόπο προσφέρονται και από την υπηρεσία Google Maps. Αποτέλεσμα; Για μια διαδρομής που κανονικά διαρκεί 3:30' χρειαστήκαμε 5:30', μαζί με πολλή κούραση και εκνευρισμό. Δυσκολίες που εντείνονται περαιτέρω όταν κανείς ταξιδεύει με μικρά παιδιά.

Στην επιστροφή αποφασίσαμε να κινηθούμε πιο ριζοσπαστικά. Όπου ήταν εφικτό, αγνοήσαμε τις οδηγίες της αστυνομίας και κινηθήκαμε πάνω στον εθνικό οδικό άξονα. Μείναμε όλοι κατάπληκτοι με τη συμπεριφορά των διαμαρτυρομένων αγροτών όταν προσεγγίζαμε στα μπλόκα τους: Με το που λέγαμε πως έχουμε μαζί μας μικρά παιδιά, με χαρά μας άφηναν να περάσουμε, δίχως καμία άλλη ερώτηση. Σημειώνω πως παρά την παρουσία δεκάδων τρακτέρ σε κάθε μπλόκο, οι δρόμοι είναι ανοιχτοί, τουλάχιστον με μια, πολλές φορές και με δυο λωρίδες κυκλοφορίας σε κάθε ρεύμα. Αποτέλεσμα; Τρίκαλα - Αθήνα περίπου σε περίπου 3:45', δηλαδή ελάχιστα παραπάνω από το αναμενόμενο σε οποιαδήποτε συνηθισμένη μέρα.

Δεν μπορώ ακόμα να μην μεταφέρω την αγανάκτησή μου για τις σχεδόν τιμωρητικές οδηγίες των αρχών προς τους οδηγούς: Είναι αδιανόητο το ρεύμα προς τον βορρά της χώρας να καλείται να περάσει από Θήβα, Λιβαδειά, Αμφίκλεια και Μπράλο... Ακόμα και αν έπρεπε να επιλεγούν παρακαμπτήριοι δρόμοι, υπάρχουν άλλοι, πολύ βολικότεροι,

Η ουσία είναι όμως πως αν υπήρχε μια βασική συνεννόηση μεταξύ των διαδηλωτών και των αρχών, ο βασικός όγκος των μετακινουμένων - σίγουρα οι οικογένειες, οι ασθενείς, μαθητές και φοιτητές, κλπ - θα μπορούσαν χωρίς κανένα πρόβλημα να περνούν κανονικά από την εθνική οδό, μιας και η κινητοποίηση έχει απεργιακή φύση, ως προς τις μεταφορές προϊόντων και παρόμοιες δραστηριότητες.

Για κάποιο λόγο όμως, με πρόσχημα την ασφάλεια, επιλέγεται να ριχτεί λάδι στη φωτιά και να προκύψει σύγκρουση κοινωνικών ομάδων Σύγκρουση όμως που μέχρι στιγμής δεν συμβαίνει, καθότι η κοινωνία είναι μαζικά με το πλευρό των αγροτών.

Πρέπει όλοι να αναγνωρίσουμε ότι το κλείσιμο των δρόμων είναι μια ακραία μορφή κινητοποίησης. Δυστυχώς όμως το ίδιο ακραία είναι και τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο αγροτικός κόσμος της χώρας μας. Το σαββατοκύριακο που πέρασε μου έδειξε ότι οι αγρότες, ακόμα και όταν προβαίνουν στα ακραία αυτά μέτρα, έχουν κατανόηση και συμπόνια για τον συμπολίτη τους. 

Ταυτόχρονα προβληματίστηκα ιδιαίτερα με την στάση της ελληνικής αστυνομίας ή, για να είμαι πιο ακριβής και δίκαιος, με το σκεπτικό εκείνων που της έχουν δώσει συγκεκριμένες εντολές. Δεν γίνεται ένας τόσο σημαντικός θεσμός που πρέπει να φροντίζει για την ασφάλεια του πολίτη σε όλα τα επίπεδα, να χειραγωγείται και να γίνεται πιόνι στην πολιτική σκακιέρα. 

Κλείνοντας θέλω να πω ότι τα Μετέωρα είναι ένα θαύμα της φύσης που κάθε άνθρωπος στίχοι οφείλει να επισκεφτεί τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του. 

Αν και αυτοπροσδιορίζομαι ως αγνωστικιστής, είναι ένα από τα μέρη αυτά όπου νιώθεις μια ιδιαίτερη ενέργεια η οποία σε κάνει να συνδέεσαι ισχυρότερα με τον κόσμο και να αναρωτιέσαι εάν υπάρχουν όντα και έννοιες πέρα από εκείνα που αντιλαμβάνονται οι αισθήσεις μας.

48: Ευγνωμοσύνη και ευθύνη

Την Τρίτη 9 Δεκεμβρίου 2025 έκλεισα τα 48 μου χρόνια. Μαζί με τη χαρά των ευχών, ένιωσα την ανάγκη να σταθώ για λίγο απέναντι στον χρόνο. Όχι με μελαγχολία, αλλά με καθαρό μυαλό.

Θυμήθηκα τον εαυτό μου το 2000, τότε που ιδρύσαμε τη Virtual Trip. Εκείνη την εποχή κάποιος 48 ετών μου φαινόταν «μεγάλος». Σήμερα καταλαβαίνω ότι μπορεί κανείς να νιώθει νέος και γεμάτος ενέργεια και σ’ αυτή την ηλικία. Πιθανότατα και σε αρκετά μεγαλύτερη.

Η πραγματικότητα βέβαια είναι πως βρίσκομαι στα πρώτα χρόνια της λεγόμενης μέσης ηλικίας. Και αυτό, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, μου γεννά δύο πολύ καθαρά συναισθήματα: ευγνωμοσύνη και ευθύνη.

Ευγνωμοσύνη, γιατί έχω ζήσει πολύ περισσότερα απ’ όσα θα τολμούσα να φανταστώ όταν ξεκινούσαμε τότε — μαζί με τον Περικλή, τον Μίλτο, τον Νίκο και τον Χάρη. Και ευγνωμοσύνη, γιατί δεν μου διαφεύγει κάτι βασικό: όσα για εμάς σήμερα είναι «δεδομένα», για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων στον κόσμο παραμένουν δύσκολα ή και άπιαστα.

Γεννήθηκα στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70, σε μια κοινωνία που —με τα καλά και τα κακά της— μου έδωσε σταθερότητα και ευκαιρίες. Αυτή η πραγματική, και συχνά ανομολόγητη, καλή τύχη δεν μου διαφεύγει. Δεν αισθάνομαι ότι δικαιούμαι τίποτα εκ των προτέρων. Αντίθετα, νιώθω βαθιά ευγνώμων για την οικογένειά μου, για τους συνιδρυτές μου, και για όλους τους ανθρώπους με τους οποίους δουλέψαμε μαζί αυτά τα 25 χρόνια.

Ακριβώς αυτή η επίγνωση, όμως, φέρνει και την άλλη πλευρά: την ευθύνη. Την ευθύνη να αξιοποιήσουμε ό,τι έχουμε στη διάθεσή μας για να προσφέρουμε κάτι ουσιαστικό σε περισσότερους ανθρώπους.

Όχι μόνο στους περίπου 500 ανθρώπους του δικού μας οικοσυστήματος, αλλά ούτε μόνο στις περίπου 40.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις που εξυπηρετούμε παγκοσμίως. Τελικά, το αποτέλεσμα της δουλειάς μας αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών που στηρίζονται στις τεχνολογίες μας. Σε αυτούς αναφερόμαστε, άμεσα ή έμμεσα, κάθε μέρα.

Σκέφτομαι συχνά ότι όταν ένα συλλογικό, δημιουργικό εγχείρημα προσφέρει πραγματικό όφελος, τότε η δουλειά αποκτά σκοπό πέρα από την προσωπική επιτυχία. Κάπως έτσι γίνεται και «χρέος» — ίσως με την έννοια που μιλά για Χρέος ο Καζαντζάκης. Και κάπου εκεί επιστρέφει ξανά μια απλή αλήθεια: τίποτα από αυτά δεν γίνεται χωρίς ομάδα. Η ομαδικότητα είναι που κάνει τη διαφορά. Χρέος λοιπόν προς την ομάδα, χρέος προς τον συνεργάτη, και σε τελική ανάλυση χρέος προς τον συνάνθρωπο.

Αν κάτι με κάνει σήμερα πιο αισιόδοξο από ποτέ, είναι η πεποίθηση ότι μια διεθνής, ουσιαστικά επιδραστική τεχνολογική επιχείρηση μπορεί πράγματι να αναπτυχθεί από την Ελλάδα. Το έχουμε αποδείξει ότι διαθέτουμε δυνατότητες, αξίες και —κυρίως— ανθρώπους για να το κάνουμε.

Ίσως αυτό να είναι τελικά και το παράδοξο της ηλικίας: το σώμα μετρά χρόνια, αλλά η προοπτική, ο ενθουσιασμός και η αισιοδοξία για όσα έρχονται σε κάνουν να νιώθεις νέος.

Η αλήθεια μου είναι πως στα 48 δεν αισθάνομαι μεγάλος. Αισθάνομαι όμως πιο συνειδητοποιημένος. Και αν κρατώ κάτι από αυτή τη χρονιά, είναι πως ό,τι είναι εκτός του ελέγχου μας δεν πρέπει να το φοβόμαστε.

Αντίθετα, οφείλουμε να επικεντρωθούμε σε εκείνα που μπορούμε να ελέγξουμε: την προσπάθεια, την επιμονή, τις καλές προθέσεις.

Σε αυτά θέλω να μείνω συνεπής. Και θα το κάνω.

Ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους για τις ευχές. Τα καλύτερα είναι μπροστά μας.

Ασπρόπυργος 1995

Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου έγινε η συνάντηση των συμμαθητών του Λυκείου Ασπροπύργου που αποφοιτήσαμε το 1995. Πέρασαν 30 χρόνια. Είναι κάπως αντιφατικό, αδιανόητο και υπέροχο ταυτόχρονα! 

Θέλω να ευχαριστήσω θερμά τους καταπληκτικούς συμμαθητές μου, η χαρά που τους είδα - κάποιους πρώτη φορά μετά το 1995! - είναι πολύ μεγάλη. Η ανταπόκριση της κοινότητάς μας ήταν επίσης μεγάλη: Μαζευτήκαμε περίπου 100 άτομα, από μια τάξη 135 παιδιών. 

Τριάντα χρόνια μετά, καθένας μας έχει πάρει τον δρόμο του. Μας ενώνουν όμως οι αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων, η αγάπη προς τον τόπο μας και μια ισχυρή αίσθηση κοινότητας. 

Όσο με αφορά, έχω φύγει από τον Ασπρόπυργο εδώ και αρκετά χρόνια πια. Είναι όμως ο τόπος που γεννήθηκα και μεγάλωσα, ο τόπος που ζουν πολλοί φίλοι και συγγενείς μου και η γη που αναπαύονται οι γονείς και όλοι οι πρόγονοί μου. Είναι βαθιά μέσα στην καρδιά μου και όσο επιτρέπουν οι δυνάμεις μου, θα τον υποστηρίζω.

Θα ήθελα επίσης να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στους εξαίρετους καθηγητές μας, τόσο αυτούς που ήταν μαζί μας το Σάββατο όσο και σε αυτούς που δεν τα κατάφεραν. Ήμασταν τυχεροί που τους είχαμε και χάρη σε αυτούς το Λύκειο Ασπροπύργου ήταν ένα πραγματικά πολύ καλό σχολείο.

υγ. 'Οχι, δεν ήταν μόνο ο Αλέξης πρόεδρος δεκαπενταμελούς!

Από τη σημερινή πορεία του Πολυτεχνείου

​Αν ένα πράγμα το λέει το σύνθημα σωστά είναι ότι πράγματι «οι επαναστάσεις δεν μπαίνουν σε μουσεία». 

Τι σημαίνει άραγε σήμερα, τον Νοέμβρη του 2025, το να εμπνέεσαι από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και το Πολυτεχνείο; 

Σίγουρα οι άνθρωποι αυτοί θα απεχθάνονταν την «ειδωλολατρεία» που αναπτύχθηκε. Οπως έλεγε και ο δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης, «δεν αρκεί να ήσουν δημοκράτης το ‘73, πρέπει να είσαι και σήμερα».

Ποιος να είναι άραγε σήμερα αυτός ο δρόμος; 

Μόνο αν συνομιλήσουμε με αυθεντικότητα, θάρρος και ειλικρίνεια θα μπορέσουμε να τον βρούμε.

Το σημερινό μου συμπέρασμα είναι πολύ συγκεκριμένο:

Έστω και 5 λεπτά σε μια πορεία είναι αναζωογονητικά. Όσο υπάρχει κόσμος που κατεβαίνει στους δρόμους, ακόμα και με ένα θολό «γιατί», υπάρχει ελπίδα. 

Προς την επαναφορά του Υπουργείου Έρευνας και Τεχνολογίας

Έγινε γνωστό σήμερα μέσα από δημοσίευμα του Απόστολου Λακασά στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ότι δρομολογείται η δημιουργία ενός νέου, ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας, που θα συγκεντρώσει τις σήμερα διάσπαρτες αρμοδιότητες και θα δημιουργήσει ένα συνεκτικότερο, διαφανές και αποτελεσματικό οικοσύστημα Έρευνας και Καινοτομίας.

Οι πολιτικές μου θέσεις και συγκεκριμένα η αξιολόγησή μου για την τωρινή κυβέρνηση της χώρας είναι γνωστές. Νιώθω όμως την ανάγκη να σημειώσω πως η κίνηση αυτή είναι στη σωστή κατεύθυνση και πρέπει να επικροτηθεί απ’ όσους νοιάζονται για τη χώρα. 

Για να είμαι απόλυτα σαφής, η κίνηση που επικροτώ είναι η επαναφορά της ευθύνης για την έρευνα και την τεχνολογία σε επίπεδο Υπουργείου. Αυτό είναι πραγματικά πάρα πολύ σωστό. Αντίθετα, διατηρώ επιφυλάξεις για τη σύγχυση μεταξύ έρευνας και καινοτομίας. Η καινοτομία είναι κάτι που μπορεί να υπάρξει και χωρίς την υψηλή τεχνολογία, οπότε πρέπει να αντιμετωπιστεί ευρύτερα. Τέλος, παρότι κατανοώ το σκεπτικό, παραμένω επιφυλακτικός για την ένταξη της ανώτατης εκπαίδευσης στον ίδιο φορέα με τα ερευνητικά εργαστήρια.

Θα ήθελα ακόμα να σημειώσω το εξής: Διάβαζα πρόσφατα το βιβλίο του Καθηγητή Ιάκωβου Βαςάλου, συνιδρυτή του ΙΤΕ και ιδρυτή του ΕΚΕΤΑ, με τίτλο «Περιπέτειες Έρευνας στην Ελλάδα».  Σε μεγάλο βαθμό προκιπτει πως ό,τι καλό έγινε μεταπολιτευτικά στη χώρα στην έρευνα, την καινοτομία και στην τεχνολογία ανάγεται στην ίδρυση του Υπουργείου Έρευνας και Τεχνολογίας το 1982, στο σχετικό όραμα του Ανδρέα Παπανδρέου και σε έναν εμπνευσμένο υπουργό, τον Καθηγητή Γιώργο Λιάνη (όχι, δεν πρόκειται για τον δημοσιογράφο). Οποίον τον ενδιαφέρει η ιστορία πέρα από τα κλισέ και τα στερεότυπα, να κάνει την έρευνα του και νομίζω θα συμφωνήσει με την παραπάνω αξιολόγηση. 

Δυστυχώς εκείνο το βήμα πρωτοπορίας είχε μικρό ορίζοντα. Το υπουργείο τρία χρόνια αργότερα μετατράπηκε — δηλαδή, υποβαθμίστηκε — σε Γενική Γραμματεία και τη συνέχεια την γνωρίζουμε όλοι. 

Μακάρι το νέο εγχείρημα να συγκροτηθεί σωστά και, το κυριότερο, να αγκαλιαστεί απ’ όλους. Η σημασία του είναι υπαρξιακή. Οι επόμενες κυβερνήσεις πρέπει να το υποστηρίξουν όσο και η τωρινή που το δημιουργεί. 

Όταν η ικανότητα και οι πόροι δεν αρκούν: Μαθήματα από τη φούσκα των DotCom στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

​Από τα πρώτα μου βήματα στην επιχειρηματικότητα, πριν από δυόμισι δεκαετίες, θυμάμαι καλά τη γεύση της υπερβολικής σιγουριάς. Είχαμε πάθος, ταλέντο, όνειρο. Η ομάδα ικανή, οι άνθρωποι εξαιρετικοί, η δουλειά ατέλειωτη. Κι όμως —κάποιες φορές— το αποτέλεσμα ήταν αποτυχία.

Όχι από έλλειψη προσπάθειας· αλλά από λάθος προσανατολισμό.

Το ίδιο συνέβη σε μια ολόκληρη γενιά επιχειρηματιών την εποχή της «φούσκας των DotCom». Υπήρχαν τότε συναρπαστικά μυαλά, μεγάλες ιδέες, άφθονα κεφάλαια. Στα χαρτιά, όλα έδειχναν πως οδηγούσαν σε μια νέα εποχή ευημερίας. Στην πράξη, πολλοί οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο. Χάθηκαν πολλά χρήματα, οι καριέρες χιλιάδων ανθρώπων έκαναν ένα μεγάλο πισωγύρισμα.

Βλέπω ξανά το ίδιο σκηνικό να στήνεται σήμερα — με αφορμή την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Και αυτή τη φορά ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Γιατί η AI μάς δίνει μια απίστευτη δύναμη: μπορούμε να δημιουργούμε πιο γρήγορα από ποτέ. Ιδέες, πρωτότυπα, προϊόντα — όλα παράγονται σε ρυθμούς που πριν λίγα χρόνια θα θεωρούσαμε αδιανόητους.

Όμως αυτό κρύβει και τον μεγάλο κίνδυνο: να κατευθύνουμε αυτή την ταχύτητα προς τη λάθος κατεύθυνση.

Έχω ζήσει τέτοιες στιγμές. Να δουλεύουμε μήνες σε κάτι που αγαπάμε, να επενδύουμε χρόνο, ενέργεια, χρήμα — και ξαφνικά να καταλαβαίνουμε ότι χτίζαμε κάτι που ο κόσμος δεν χρειαζόταν. Είναι από τις πιο δύσκολες αλήθειες στην επιχειρηματικότητα. Σε ταπεινώνει, αλλά σε ωριμάζει.

Από εκεί έμαθα πως πριν από όλα χρειάζεται μια νοοτροπία: καθαρότητα, ταπεινότητα, διάθεση να αμφισβητήσεις τον εαυτό σου.

Μετά χρειάζεται ο τρόπος δουλειάς. Όχι περίπλοκες μεθοδολογίες· απλά πράγματα:

— να δοκιμάζεις γρήγορα,

— να ακούς προσεκτικά,

— να αλλάζεις όταν πρέπει.

Μικρά βήματα, γρήγορη μάθηση, συνεχής επαφή με τον άνθρωπο που θα χρησιμοποιήσει αυτό που φτιάχνεις. Αυτή η φιλοσοφία —την οποία αργότερα ονόμασαν Lean Startup— έγινε για μένα μια σταθερή πυξίδα.

Και εδώ έρχεται η όμορφη αντίφαση της εποχής: η AI που μας δίνει υπερβολική ταχύτητα, μπορεί ταυτόχρονα να μας προστατέψει. Μπορεί να μας δείξει τι αξίζει να φτιαχτεί, όχι μόνο πώς να το φτιάξουμε. Να αναδείξει ανάγκες, να φωτίσει ευκαιρίες, να αποκαλύψει μοτίβα που δεν βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Αν τη χρησιμοποιήσουμε με σύνεση, μπορεί να γίνει ο πιο πιστός μας σύμμαχος.

Για αυτό πιστεύω ότι η επόμενη δεκαετία δεν θα ανήκει στους πιο βιαστικούς.

Θα ανήκει σε αυτούς που δουλεύουν με συνείδηση, με αλήθεια, με προσανατολισμό. Σε όσους συνδυάζουν τη δύναμη της τεχνολογίας με την ανθρώπινη κρίση. Σε όσους παραμένουν κοντά στον άνθρωπο — όχι στο hype.

Το μέλλον είναι ανοιχτό και γεμάτο δυνατότητες. Ας μην επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος. Ας δημιουργήσουμε με κατεύθυνση, με ουσία, με τόλμη. Και κυρίως, ας θυμηθούμε κάτι απλό: 

Η ταχύτητα είναι χρήσιμη μόνο όταν ξέρεις προς τα πού πας.

Αδήριτη ανάγκη για την επανίδρυση της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων - Ένα κάλεσμα προς τους νέους δημιουργούς

Το καλοκαίρι του 2011, σε μια στιγμή μεγάλης συλλογικής έμπνευσης, περισσότεροι από εκατόν πενήντα άνθρωποι ανταποκρίθηκαν σε ένα δημόσιο κάλεσμα και συμμετείχαν στις ιδρυτικές συναντήσεις της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων (ΕΕΝΕ), που πραγματοποιήθηκαν στο αμφιθέατρο της ΓΣΕΒΕΕ στην Αθήνα.

Η προσπάθεια αυτή προφανώς δεν γεννήθηκε εν κενώ. Προέκυψε σαν ωρίμανση της πρωτοβουλίας "One Hundred Startups" η οποία οργάνωσε τρεις φορές το Greek Startup Forum, φέρνοντας μαζί ιδρυτές, επενδυτές, ερευνητές, δημοσιογράφους και διάφορους άλλους παραγωγικούς φορείς που ενδιαφέρονταν για το φαινόμενο της νεοφυούς επιχειρηματικότητας.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ήταν μια εποχή βαθιάς κρίσης και ανασφάλειας, μα και μιας σπάνιας ευκαιρίας για δημιουργία. Τότε, για πρώτη φορά, ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας συνειδητοποίησε ότι η χώρα χρειαζόταν —και εξακολουθεί να χρειάζεται— ένα ριζικά διαφορετικό μοντέλο επιχειρηματικής ανάπτυξης. Το παλιό μοντέλο, χτισμένο πάνω στην κρατική εξάρτηση και την εσωστρέφεια, είχε καταρρεύσει αφήνοντας πίσω του οικονομική και ηθική ερήμωση.

Η ΕΕΝΕ γεννήθηκε ως απάντηση σε αυτή την ανάγκη. Και δεν ήταν μόνο ελληνική πρωτοπορία. Ήταν από τις πρώτες προσπάθειες σε ευρωπαϊκό επίπεδο να οργανωθεί η φωνή των νέων, καινοτόμων επιχειρηματιών. Μόνο το German Startups Association είχε προηγηθεί, ενώ δεκάδες άλλοι φορείς ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια.

Είναι χαρακτηριστικό πως η ίδια η έκφραση «νεοφυής επιχείρηση» καθιερώθηκε μέσα από εκείνη τη διαδικασία· εμπνευστής της ήταν ο ιδρυτικός γενικός γραμματέας της Ένωσης, δικηγόρος Γιώργος Παπαδόπουλος. Ήταν μια εποχή όπου όλα έπρεπε να ειπωθούν για πρώτη φορά — να οριστούν, να αποκτήσουν σχήμα και περιεχόμενο.

Η ΕΕΝΕ είχε το θάρρος να διατυπώσει έναν σαφή ορισμό: νεοφυής είναι μια επιχείρηση νέα, αυτόνομη —όχι προϊόν κληρονομικού ή ταξικού προνομίου, ούτε κρατικής εξάρτησης— καινοτόμος και με προοπτική δυναμικής ανάπτυξης. Να είναι δηλαδή μια επιχείρηση μεγάλων οριζόντων. Αυτή η τρίτη προϋπόθεση ήταν η καρδιά του ορισμού, γιατί ανέδειξε τον πυρήνα της νεοφυούς επιχειρηματικότητας: τη φιλοδοξία να μεγαλώσει, να παράξει αξία και να σταθεί διεθνώς.

Παράλληλα, η Ένωση είχε τη διορατικότητα να χαρτογραφήσει πέντε στρατηγικούς τομείς για την ανάπτυξη των startups στην Ελλάδα: τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, τουρισμό, πολιτισμό, αγροδιατροφική επιχειρηματικότητα, ενέργεια και μεταφορές — με έμφαση στις καθαρές μορφές και τη ναυτιλία. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πως μια ομάδα εθελοντών, χωρίς χρηματοδότηση, κατέληξε τότε σε συμπεράσματα πιο καθαρά και ουσιαστικά από μελέτες εκατομμυρίων ευρώ που ακολούθησαν.

Το όραμα της ΕΕΝΕ ήταν ξεκάθαρο: να υπάρξει ένας ανοιχτός, συλλογικός και αντιπροσωπευτικός φορέας των startups, από τα startups και για τα startups. Ένας οργανισμός που θα ανήκει στους ίδιους τους δημιουργούς του, που θα εκφράζει τις ανάγκες και τις αξίες της νέας επιχειρηματικότητας — της επιχειρηματικότητας που βασίζεται στη γνώση, στην καινοτομία και στην εξωστρέφεια, όχι στην εύνοια και στις “γνωριμίες”.

Η ΕΕΝΕ ήταν η πρώτη που είπε με σαφήνεια πως η αντίληψη της επιχειρηματικότητας ως μιας ευνοιοκρατικής εμπορικής σχέσης με το κράτος είναι στον πυρήνα του οικονομικού προβλήματος της χώρας. Πρότεινε ένα νέο μοντέλο, την οικονομίας της συνεργασίας, της γνώσης και της δημιουργικότητας και κάλεσε κάθε δημιουργό να ενταχθεί στο νέο αυτό κίνημα.

Το δίδαγμα της πρώτης εμπειρίας

Από την πρώτη εμπειρία της ΕΕΝΕ προκύπτει και ένα σημαντικό δίδαγμα. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις είναι, από τη φύση τους, εφήμερες: ζουν καθημερινά υπό πίεση, παλεύοντας για επιβίωση, ανάπτυξη και χρηματοδότηση. Συχνά οι άνθρωποι που τις δημιουργούν δεν είχαν —και δεν έχουν ούτε σήμερα— τον χρόνο να συνεισφέρουν όσο θα ήθελαν σε συλλογικές προσπάθειες, παρότι το επιθυμούν. Όμως αυτή η πραγματικότητα έχει πλέον αλλάξει.

Ο αριθμός των ελληνικών startups έχει πολλαπλασιαστεί, και μαζί του έχει αυξηθεί ο βαθμός ωριμότητας και συνειδητοποίησης. Υπάρχει σήμερα κρίσιμη μάζα ανθρώπων που μπορούν να διαθέσουν τον χρόνο, την ενέργεια και την προσοχή που χρειάζεται, ώστε η Ελληνική Ένωση Νεοφυών Επιχειρήσεων να επιτύχει πραγματικά τους σκοπούς της.

Και κάτι ακόμη: παρότι η νέα Ένωση θα θελήσει να συνεργαστεί με κρατικούς και θεσμικούς φορείς όπως το Elevate Greece και άλλες σχετικές πρωτοβουλίες, έχει τεράστια σημασία η αντιπροσωπευτικότητα, η διαφάνεια και η ενεργός συμμετοχή. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρχει ένας συλλογικός φορέας που εκφράζει αυθεντικά την κοινότητα — και όχι συμφέροντα τρίτων.

Είναι επίσης πολύ ενδιαφέρον πως η πιο επιτυχημένη δράση της ΕΕΝΕ ήταν οι συναντήσεις «Είμαι - Κάνω - Θέλω», όπου οι ιδρυτές και τα στελέχη νεοφυών επιχειρήσεων μπορούσαν να συζητήσουν αδιαμεσολάβητα και ισότιμα, να υποστηρίξουν ο ένας τον άλλον χωρίς προϋποθέσεις και να καλλιεργήσουν στην πράξη την κουλτούρα της συνεργασίας που τόσο λείπει από το ελληνικό επιχειρηματικό περιβάλλον.

Η ώρα της επανίδρυσης

Η παραδοσιακή επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα, ιδιαίτερα οι μεγάλες και κρατικοεξαρτημένες επιχειρήσεις, παρέμειναν —και παραμένουν— καχύποπτες απέναντι στις νεοφυείς. Όμως η ουσία είναι απλή: οι startups είναι η ελπίδα για έναν νέο τύπο ελληνικής οικονομίας· μια οικονομία ανοιχτή, δίκαιη, δημιουργική, με πραγματική διεθνή προοπτική.

Γι’ αυτό και πιστεύω ότι ήρθε η ώρα να ξαναδώσουμε ζωή σε εκείνη την πρωτοβουλία του 2011 — όχι με νοσταλγία, αλλά με πίστη στο μέλλον.

Ως ένας από τους ιδρυτές και πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων, αισθάνομαι πως έχω την ευθύνη να αναλάβω την πρωτοβουλία για τη σύγκληση μιας ανοιχτής γενικής συνέλευσης επανίδρυσης. Μιας διαδικασίας ανοιχτής, δημοκρατικής, διαφανούς και συμμετοχικής, που θα ανήκει εξ ολοκλήρου στα μέλη της.

Η δική μου αποστολή περιορίζεται στο να διευκολύνω τη γέννηση ενός οργανισμού που δεν θα μου ανήκει, ούτε θα με περιλαμβάνει. Έναν οργανισμό με δική του υπόσταση, με αυτονομία, με ήθος και θεσμική συνέχεια.

Σκοπός μου δεν είναι να επιστρέψω στο παρελθόν, αλλά να βοηθήσω να χτιστεί κάτι νέο, συλλογικό και ώριμο — η φωνή της νεοφυούς επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα.

Κάλεσμα συμμετοχής

Καλώ, λοιπόν, όλες και όλους τους ιδρυτές και συνιδρυτές των ελληνικών startups να συμμετάσχουν στον διάλογο για την επανίδρυση της ΕΕΝΕ. 

Όποιος ή όποια έχει άποψη, προβληματισμό ή ιδέα για το πώς πρέπει να διαμορφωθεί αυτός ο νέος οργανισμός, παρακαλώ ας μη διστάσει να επικοινωνήσει μαζί μου.

Το επόμενο βήμα θα είναι να οριστεί ο τόπος και ο χρόνος της Γενικής Συνέλευσης Επανίδρυσης.

Όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να επικοινωνήσουν είτε μέσω της φόρμας επικοινωνίας του ιστολογίου μου, είτε απευθείας μέσω του LinkedIn.

Αυτό που χρειάζεται σήμερα το ελληνικό οικοσύστημα δεν είναι ένας ακόμη φορέας. Είναι ένας θεσμός αυτοπεποίθησης, συμμετοχής, αντιπροσωπευτικότητας, διαφάνειας και ενότητας — ένας οργανισμός που θα μας επιτρέψει να ορίσουμε συλλογικά το μέλλον μας.

Η στιγμή είναι τώρα.

Ας την αξιοποιήσουμε με αποφασιστικότητα, αισιοδοξία και πίστη στις δυνάμεις μας.

Η Κοιτίδα της Επιστήμης Υπολογιστών στην Ελλάδα

Τα σύμβολα λένε πολλά για έναν οργανισμό. Δεν είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά αντανάκλαση της βαθύτερης κουλτούρας και των αξιών του. Βλέποντας στον τοίχο της κεντρικής αίθουσας του Τμήματος Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης τις μορφές του Alan Turing και της Ada Lovelace, ένιωσα πως η επιλογή αυτή συμπυκνώνει ό,τι καλύτερο αντιπροσωπεύει το Τμήμα: σεβασμό στην επιστήμη, ιστορική αυτογνωσία και ανοιχτό πνεύμα.

Ο Turing, ο άνθρωπος που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης Πληροφορικής και συνέβαλε αποφασιστικά στη νίκη κατά του ναζισμού, και η Lovelace, κόρη του Λόρδου Βύρωνα και πρώτη που συνέλαβε την έννοια του προγράμματος για μηχανή υπολογισμού, εκπροσωπούν μαζί τη δημιουργική σύνθεση λογικής και φαντασίας. Εκείνος, ο αυστηρός στοχαστής της μηχανικής νοημοσύνης· εκείνη, η οραματίστρια που διείδε την ποίηση μέσα στους αλγορίθμους.

Δεν είναι τυχαίο που ένα ελληνικό πανεπιστήμιο επέλεξε να τιμήσει ακριβώς αυτούς τους δύο. Με αυτή την εικόνα, το Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης δεν τιμά μόνο δύο κορυφαίους επιστήμονες, αλλά και την ίδια την έννοια της επιστημονικής περιέργειας, της ελευθερίας της σκέψης και της πνευματικής ισότητας. Και αυτό, πράγματι, είναι ένας από τους λόγους που το καθιστούν το κορυφαίο στο είδος του στη χώρα μας.

Η σκιά της οπλοκατοχής στην Κρήτη

Συχνά λέω στους φίλους μου πως ‘είμαι Αρβανίτης στο αίμα και Κρητικός στο πνεύμα’. Τα φοιτητικά μου χρόνια στο Ηράκλειο με επηρέασαν καθοριστικά, θα έλεγα ότι διαμόρφωσαν την προσωπικότητα μου. Η Κρήτη έχει ένα μεγαλείο που κάθε άνθρωπος οφείλει να γνωρίσει.

Όπως οτιδήποτε στον κόσμο μας η Κρήτη έχει κι αυτή δύο πρόσωπα, ένα φωτεινό και ένα σκοτεινό. Σήμερα όλη η Ελλάδα είδε το σκοτεινό της πρόσωπο και όλοι εμείς οι Κρητικοί, είτε στο αίμα ή στο πνεύμα, λυπηθήκαμε πολύ.

Τα τραγικά γεγονότα στα Βορίζα Ηρακλείου φέρνουν ξανά στο φως ένα πρόβλημα που όλοι γνωρίζουμε αλλά λίγοι τολμούν να αντιμετωπίσουν: τη διαδεδομένη οπλοκατοχή στη μεγαλόνησο.

Το φαινόμενο αυτό, που συχνά βαφτίζεται «παράδοση», δεν έχει καμία σχέση με την αυθεντική κρητική λεβεντιά — εκείνη που σήμαινε αξιοπρέπεια, αυτοσυγκράτηση και ευθύνη, όχι επίδειξη δύναμης.

Η οπλοκατοχή δεν εκφράζει ανδρεία αλλά ανασφάλεια· δεν δείχνει θάρρος, αλλά θρασυδειλία. Ο πραγματικά δυνατός άνθρωπος δεν χρειάζεται όπλο για να επιβληθεί ή να προστατευθεί.

Όσοι κρατούν όπλα στο όνομα της «τιμής» προσβάλλουν την ίδια την ιστορική και ηθική παράδοση του νησιού, που υπήρξε πάντοτε σύμβολο ελευθερίας, όχι αυθαιρεσίας.

Η ανοχή απέναντι σε αυτή την κουλτούρα έχει επιτρέψει την εξάπλωσή της σε όλη τη χώρα, συνδεόμενη πλέον άμεσα με την άνθιση του οργανωμένου εγκλήματος. Η πολιτεία και η κοινωνία οφείλουν να το αντιμετωπίσουν ως κορυφαία προτεραιότητα. Η Κρήτη —και η Ελλάδα συνολικά— αξίζουν μια εποχή όπου η λεβεντιά μετριέται με νηφαλιότητα, αξιοπρέπεια και σεβασμό προς τον άνθρωπο, όχι με σφαίρες.

Ο Επίκουρος για τον έρωτα και τη φιλία

Ο έρωτας γοητεύει, μα επίσης παγιδεύει.

Το γνώριμο σχήμα —πόθος, μέθη, εκπλήρωση, και ύστερα ζήλεια ή πλήξη— αφήνει πίσω του μια λεπτή ανησυχία. Δεν είναι «κακός» καθαυτό· είναι όμως ασταθής, γιατί τρέφεται από την έλλειψη και φωτίζεται από τον φόβο της απώλειας. Κι αν κοιτάξουμε βαθύτερα, πίσω από την απώλεια παραμονεύει ο πρωταρχικός φόβος: ο φόβος του θανάτου. Γι’ αυτό ο Επίκουρος τον κατατάσσει στις μη αναγκαίες ηδονές: πρόσκαιρη απόλαυση, χωρίς συνεισφορά στη γαλήνη.

Η ευδαιμονία για τον Επίκουρο δεν μετριέται με εξάρσεις, αλλά με αταραξία. 

Η «τετραφάρμακος» δείχνει την κατεύθυνση: ἄφοβον ὁ θεός, ἀνύποπτον ὁ θάνατος, τ’ ἀγαθὸν εὔκτητον, τὸ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον. Όταν ο θάνατος «οὐδέν πρὸς ἡμᾶς», ατονεί κι η ρίζα της ανησυχίας που κάνει τον εραστή να προσκολλάται, να ζητά κατοχή, να αγωνιά. Τότε ο έρωτας μπορεί να υπάρξει πιο ήρεμος, ως αγαθό που δεν σφετερίζεται τον νου.

Εδώ αναδεικνύεται η φιλία: 

Ο Επίκουρος την υμνεί ως το σταθερότερο στήριγμα της ανθρώπινης ζωής: «χορεύει ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας να ξυπνήσουμε για χάρη της ευτυχίας». Η φιλία δεν υπόσχεται αθανασία ούτε ζητά εγγυήσεις· προσφέρει ασφάλεια χωρίς κατοχή, χαρά χωρίς άγχος, αμοιβαιότητα χωρίς σκιά. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος παύει να διαπραγματεύεται με το κενό και αρχίζει να νοηματοδοτεί συνειδητά τον βίο του.

Ο Επίκουρος δεν κηρύσσει αποχή, αλλά μέτρο και καθαρότητα: πρώτα οι αναγκαίες συνθήκες του σώματος και του βίου —η «γαστρός ἡδονή» ως βάση ηρεμίας— κι έπειτα οι επιλογές που συντηρούν την αταραξία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο έρωτας αξίζει όταν δεν αναζωπυρώνει τον υπαρξιακό πανικό· όταν, φωτισμένος από τη φιλία, γίνεται σχέση ελευθερίας.

Ίσως λοιπόν ο έρωτας να είναι η αρχή της φλόγας και η φιλία η διάρκειά της. Ο πρώτος μας συγκλονίζει, η δεύτερη μας γαληνεύει. Κι αν έχουμε πράγματι μία ζωή, τότε το ζητούμενο δεν είναι η παράταση της ταραχής, αλλά η καλλιέργεια εκείνης της ήρεμης χαράς που κάνει την τελευταία ημέρα —όπως έγραψε ο ίδιος ο φιλόσοφος— «ευτυχισμένη». Σ’ αυτή την υπέροχη ισορροπία, ο έρωτας βρίσκει το μέτρο του και η φιλία το αληθινό της μεγαλείο.

Τι γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου;

Έκπληκτος έμαθα πως τα παιδάκια πια την 28η Οκτωβρίου μαθαίνουν ότι γιορτάζουμε τις “μέρες ελευθερίας”. Έγινα έξαλλος, το ομολογώ. Όχι, δεν γιορτάζουμε απλώς την ελευθερία, ούτε μια αόριστη “ανθρώπινη αξία”.

Γιορτάζουμε μια χρυσή σελίδα της ελληνικής ιστορίας — τότε που ένα μικρό έθνος στάθηκε όρθιο απέναντι στον φασισμό. Μια στιγμή όπου η αξιοπρέπεια νίκησε τον φόβο, και η ψυχή ενός λαού έγινε η πρώτη μεγάλη ρωγμή στο σκοτάδι που σκέπαζε την Ευρώπη.

Όπως το έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης:

«Τα camicia nera σκίστηκαν στην Πίνδο», ανοίγοντας τον δρόμο για όλους τους λαούς που θα ακολουθούσαν.

Αυτό γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου — την αρχή της ευρωπαϊκής Αντίστασης. Την απόφαση ενός λαού να μην υποκύψει. Την επιλογή του ανθρώπου απέναντι στο τέρας.

Κι όμως, μέσα στη σύγχυση των καιρών, κινδυνεύουμε να σβήσουμε το νόημα αυτής της μέρας μέσα σε μια πολιτικά “ουδέτερη” γλώσσα. Η παιδεία, αντί να διδάσκει την αλήθεια, συχνά την εξομαλύνει — για να μην ενοχλεί. Μα έτσι ξεθωριάζει η ιστορική μνήμη· κι όπου η μνήμη ξεθωριάζει, η ελευθερία καταντά λέξη χωρίς ρίζες.

Αυτό πρέπει να μάθουν τα παιδιά μας: πως η 28η Οκτωβρίου δεν είναι “ημέρα ελευθερίας”, αλλά ημέρα Αντίστασης. Πως είτε άνθρωπος θα γίνεις, είτε φασίστας. Και πως ο άνθρωπος γεννιέται πραγματικά μόνο τη στιγμή που λέει το δικό του ΟΧΙ.

Επιστρέφοντας στην Πολιτική μέσα από τα βιβλία

Μοιράζομαι παρακάτω την παρέμβασή μου στο διήμερο εκδηλώσεων μνήμης του Μιχάλη Χαραλαμπίδη με τίτλο «Εἶσαι τοῦ Ρήγα Φερραίου παιδί!», στις 28 και 29 Μαρτίου 2025.

Μιλώ για την περιφερειακή ανάπτυξη, για την επικαιρότητα της σκέψης του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, την ηθική υποχρέωση που έχουμε απέναντί του όπως και για την ανάγκη κινητοποίησης. Κινητοποίησης που πρέπει να ξεκινήσει μέσα από την γνώση, μέσα από το διάβασμα των βιβλίων. 

Ένα νέο πολιτικό κίνημα, πολιτικό με την αυθεντική και όχι με την κυρίαρχη μεν, εκφυλισμένη δε έννοια του όρου, για να έχει λόγο ύπαρξης, οφείλει πρώτα και κύρια να είναι μορφωτικό. 

Το μνημειώδες συγγραφικό έργο του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, πέρα από το λαμπρό προσωπικό του παράδειγμα, αποτελεί την απαραίτητη πυξίδα που θα δείξει τη διαδρομή της γέννησης του νέου αυτού κινήματος.

Προς μια παιδεία αυτοπεποίθησης: Η τραγωδία της «αγγλόφωνης» εκπαίδευσης

Τι τραγωδία και τι ειρωνία μαζί: η χώρα που χάρισε στον κόσμο τη γλώσσα της λογικής και της ποίησης, να θεωρεί σήμερα «πλεονέκτημα» την εκπαίδευση σε μια ξένη γλώσσα. Γενιές παιδιών που θα μπορούσαν να μιλούν και να γράφουν άπταιστα ελληνικά, τελικά μετά βίας τη συλλαβίζουν. Είναι μια ασύλληπτη καταστροφή — όχι απλώς γλωσσική, αλλά πολιτισμική και κοινωνική.

Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας· είναι τρόπος σκέψης. Πάνω της χτίστηκαν οι έννοιες της ελευθερίας, της αρετής και της δικαιοσύνης. Και δεν είναι υπερβολή να πούμε πως υπήρξε η πρώτη πραγματικά παγκοσμιοποιημένη γλώσσα. Από την Αλεξάνδρεια ως τη Βακτρία και από τη Συρία ως την Κάτω Ιταλία, η κοινή ελληνική —η lingua franca του αρχαίου κόσμου— υπήρξε το όχημα του λόγου, της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Στους αιώνες που ακολούθησαν, από αυτήν δανείστηκαν δεκάδες γλώσσες, μεταφέροντας στην παγκόσμια σκέψη τις ρίζες των ελληνικών εννοιών. Κι όμως, σήμερα, εμείς οι ίδιοι τη θεωρούμε σχεδόν βάρος.

Δεν έχω τίποτα εναντίον των αγγλικών· είναι απαραίτητα, όπως και κάθε ξένη γλώσσα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν τα μετατρέπουμε από μέσο γνώσης σε υποκατάστατο ταυτότητας. Δεν θέλουμε απλώς να μάθουμε αγγλικά· θέλουμε να γίνουμε αγγλόφωνοι, λες και η μίμηση μιας άλλης κουλτούρας θα μας εξαγνίσει από την αμηχανία μας απέναντι στη δική μας. Αυτό όμως είναι το μεγαλύτερο ψέμα — και η πιο ύπουλη μορφή αλλοτρίωσης.

Όταν ένας λαός χάνει την αυθεντική του φωνή, υποτάσσεται χωρίς να το καταλάβει. Είναι το μαρτύριο της ψεύτικης ταυτότητας: το να πιστεύεις πως γίνεσαι «σύγχρονος» ενώ στην πραγματικότητα αποκόβεσαι από τον εαυτό σου. Ο Antonio Gramsci το είχε περιγράψει εύστοχα έναν αιώνα πριν: καμία εξουσία δεν είναι σταθερή χωρίς πολιτισμική ηγεμονία. Και η ηγεμονία αυτή δεν επιβάλλεται με τη βία — επιβάλλεται με τη γλώσσα, με τα πρότυπα, με το τι θεωρούμε «κανονικό». Όλοι οι λαοί που βίωσαν πολιτισμική υποταγή σε μεγάλες δυνάμεις πέρασαν αυτήν την οδυνηρή φάση — την ψευδαίσθηση ότι η σωτηρία βρίσκεται στην αντιγραφή. Κι όμως, καμία μίμηση δεν φέρνει ελευθερία· μόνο η δημιουργική αυτοπεποίθηση το κάνει.

Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: παιδιά που αδυνατούν να διατυπώσουν ολοκληρωμένη σκέψη, γιατί η γλώσσα τους έχει περιοριστεί σε λεξιλόγιο επιβίωσης. Κι όταν περιορίζεται η γλώσσα, φτωχαίνει και η σκέψη. Όπως σημείωνε ο Robert Reich στο The Common Good, η παιδεία είναι η βάση της κοινωνικής συνοχής· όταν χάνεται η κοινή γλώσσα, χάνεται και η κοινή πραγματικότητα.

Η «αγγλόφωνη» φρενίτιδα είναι, στην ουσία, η νέα μορφή ταξικότητας. Γιατί ποιοι μπορούν να τη χρηματοδοτήσουν; Οι λίγοι. Οι υπόλοιποι αρκούνται σε ένα δημόσιο σχολείο που έχει αφεθεί στην τύχη του. Έτσι, η γλωσσική ανισότητα έρχεται να προστεθεί στις κοινωνικές, ολοκληρώνοντας την απαξίωση της δημόσιας παιδείας — αυτής που κάποτε αποτελούσε τον πυρήνα της κοινωνικής κινητικότητας.

Αν τα παιδιά αντιλαμβάνονταν τι κακοποίηση υφίστανται, θα επαναστατούσαν. Μα το χειρότερο είναι πως ούτε το συνειδητοποιούν — κι αυτό είναι ευθύνη δική μας. Γιατί η γλώσσα, όπως ο αέρας και το φως, δεν ανήκει σε κανέναν· είναι κοινό αγαθό. Όποιος την υποτιμά, υπονομεύει το ίδιο του το μέλλον.

Σκοπός της εκπαίδευσης δεν είναι να παράγει άψογους μιμητές, αλλά ανθρώπους με αυτοπεποίθηση. Να μαθαίνουν να στέκονται ισότιμα στον κόσμο, με σεβασμό προς όλους αλλά και χωρίς να νιώθουν κατώτεροι απέναντι σε κανέναν. Η πραγματική παιδεία καλλιεργεί τη βεβαιότητα ότι μπορείς να συμμετέχεις στο παγκόσμιο γίγνεσθαι χωρίς να απαρνηθείς τον εαυτό σου· ότι μπορείς να συνομιλείς, όχι να υποτάσσεσαι.

Η λύση δεν βρίσκεται σε «διεθνοποιημένα» προγράμματα. Βρίσκεται στη βαθιά επανεκτίμηση της παιδείας ως κοινωνικού δεσμού. Να ξαναγίνει η γλώσσα μας πηγή υπερηφάνειας και χαράς· όχι εργαλείο εξετάσεων, αλλά μέσο έκφρασης και δημιουργίας. Να εμπιστευθούμε το δημόσιο σχολείο, να στηρίξουμε τους δασκάλους, να δείξουμε ενδιαφέρον.

Αν θέλουμε πραγματικά μια Ελλάδα που να στέκεται ισότιμα στον κόσμο, πρέπει πρώτα να ξαναβρούμε τη φωνή μας. Να μάθουμε ξένες γλώσσες για να επικοινωνούμε με τους άλλους — χωρίς να πάψουμε να μιλάμε ουσιαστικά με τον εαυτό μας. Γιατί η πρόοδος δεν είναι να αρνηθείς ποιος είσαι· είναι να μπορείς να πεις ποιος είσαι, καθαρά και με αυτοπεποίθηση.

Μῆτις — Η θεά της επιχειρηματικότητας

Σήμερα το πρωί διάβαζα ένα πολύ ωραίο βιβλίο με τίτλο «Το εγκώμιο της απραξίας» του Φρανσουά Ζυλλιέν. Σε ένα σημείο μιλάει για μια ελληνική λέξη που λέγεται «μῆτις», η οποία χρησιμοποιούταν πριν την κλασική περίοδο.

Μου κίνησε το ενδιαφέρον διότι ο συγγραφέας δηλώνει αδυναμία να τη μεταφράσει ακριβώς· λέει πως έχει να κάνει με την αποτελεσματικότητα. Όμως δεν είναι μόνο αυτή. Μία μετάφραση - που δίνει βέβαια από τα γαλλικά - είναι η "καπατσοσύνη", όπως θα λέγαμε για έναν έμπορο.

Νομίζω όμως πως έχει πολύ μεγάλη σχέση με την επιχειρηματικότητα, τουλάχιστον όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι. Ας ανακαλύψουμε λοιπόν εκ νέου τη Μήτιδα, σύζυγο του Δία, ο οποίος εν τέλει την …κατάπιε, ώστε να σιγουρευτεί πως θα την αφομοιώσει πλήρως!

υγ. Στα αγγλικά θα την απέδιδα περιφραστικά περίπου ως "read the room / catch the wave / go with the flow, and, eventually, thrive".

Η παρακμή της χώρας σε ένα γράφημα

Το αναδημοσιεύω χωρίς κανένα επιπλέον σχόλιο, πέραν του ότι αποτελεί μεγάλη ντροπή για τη χώρα που διαμόρφωσε την έννοια της ‘παιδείας’ όπως σήμερα την αντιλαμβάνεται όλος ο πλανήτης.

Όποιος επιθυμεί να δει τις λεπτομέρειες μπορεί να το κάνει εδώ.

Επιχειρηματικότητα, ιδέες και γλώσσα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Τι είναι μια εταιρεία;

Αξίζει πραγματικά να αναρωτηθούμε. Είναι το ΑΦΜ της ή το καταστατικό της; Μήπως είναι τα γραφεία της ή άραγε το προϊόν της;

Αν το μελετήσουμε θα καταλήξουμε πως είναι κάτι πέρα από αυτό. Είναι μια ιδέα, ένα όραμα ή ίσως μια κοινή πεποίθηση, η οποία με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο ενώνει και συντονίζει ανθρώπους ώστε να συν-εργαστούν και να συν-δημιουργήσουν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Στο μνημειώδες έργου του ‘Sapiens’ ο Harari αναφέρει έναν παρόμοιο συλλογισμό. Όταν το διάβασα μου φάνηκε υπερβολικός, όσο όμως το σκέφτομαι και όσο αναλογίζομαι την εμπειρία, τελικά κρίνω πως έχει δίκιο.

Μια εταιρεία είναι (και αυτή) μια ιδέα.

Να προσέχουμε τις ιδέες μας λοιπόν και να φροντίζουμε να τις μοιραζόμαστε με τους σωστούς ανθρώπους, μην ξεχνώντας πως αυτός είναι τελικά ο ρόλος τους: Να υπηρετούν τον άνθρωπο.

Τέλος, ειδικά στην εποχή της αναπλαστικής τεχνητής νοημοσύνης (Gen AI), πρέπει να ξαναδούμε με μεγάλη σοβαρότητα την γλώσσα. Αν χάσουμε, ή καλύτερα αν σταματήσουμε να εξελίσσουμε την γλώσσα, θα είναι ένα μεγάλο πισωγύρισμα για την ανθρωπότητα καθότι χωρίς γλώσσα, δεν υπάρχουν (αξιόλογες) ιδέες. Αν φτάσουμε εκεί, καμιά μηχανή δεν θα μπορέσει να μας βοηθήσει.

Τώρα λοιπόν που ξεκινά η σχολική χρονιά, αν θέλετε ακούστε με: Μην σας απασχολούν οι πολλές δραστηριότητες, ούτε το απύθμενο βάθος των διαφόρων δεξιοτήτων.

Τα παιδιά μας βασικά πρέπει να μάθουν να γράφουν και να μιλάνε. Να κάνουν φυσική αγωγή και μουσική, όπως θέλει η κλασική παιδεία. Πάνω απ' όλα όμως, να διδαχτούν να αγαπάνε. Αν επιτευχθούν αυτά, η αποστολή μας ως κοινωνία θα έχει εκπληρωθεί. 

Στη γιορτή για τα 25 χρόνια της Virtual Trip

Ο Επίκουρος, πιθανότατα ο κορυφαίος των διανοητών ανά τους αιώνες, την αποκαλούσε ‘καταστηματική ηδονή’.

Ισως αυτό περιγράφει καλύτερα το βίωμα μου κατά την αποψινή γιορτή με τους συναδέλφους μου για τα 25 χρόνια από την ίδρυση της ‘εταιρείας των φοιτητών’, της Virtual Trip.

Ένα τεράστιο ευχαριστώ, μέσα απ’ την καρδιά μου, σε όλους όσους ταξιδέψαμε μαζί αυτό το τέταρτο του αιώνα!

Τέλος, μια υπόσχεση πως θα συνεχίσουμε με την ίδια ενέργεια και ενθουσιασμό για τα επόμενα 25 χρόνια, προσπαθώντας να είμαστε χρήσιμοι, να είμαστε δημιουργικοί και διαφυλάττοντας ως κόρη οφθαλμού την ανθρώπινη υπόστασή μας.

Χρειάζεται και τύχη, κυρίως όμως απαιτείται επιμονή

Καθώς γιορτάζουμε τα 25 χρόνια από την ίδρυση της Virtual Trip, ένα μήνυμα του συνιδρυτή μου, του Περικλή Ακριτίδη, μου φάνηκε ιδιαίτερα εύστοχο:

«Αν έμαθα κάτι τα τελευταία 25 χρόνια, είναι ότι για να πετύχεις πρέπει να επιμείνεις. Η τύχη μετράει, αλλά δεν είναι το παν».

Δεν θα μπορούσα να το θέσω καλύτερα. Για μένα, αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική αλήθεια όχι μόνο της επιχειρηματικότητας, αλλά της ίδιας της ζωής.

Στην Ελλάδα μεγαλώσαμε μέσα σε μια βαθιά ριζωμένη «κουλτούρα της τύχης». Αν κάποιος πετυχαίνει, λέμε ότι «στάθηκε τυχερός». Αν αποτυχαίνει, τον λυπόμαστε γιατί «ήταν άτυχος». Είναι μια βολική εξήγηση για όλα, που μας απαλλάσσει από την ευθύνη να δούμε κατάματα την πραγματικότητα: ότι τις περισσότερες φορές δεν επιμείναμε όσο έπρεπε, δεν προσπαθήσαμε αρκετά, δεν δουλέψαμε με την απαιτούμενη συνέπεια και ένταση.

Η αλήθεια είναι σκληρή αλλά απελευθερωτική: η τύχη παίζει πολύ μικρότερο ρόλο απ’ όσο νομίζουμε. Ναι, υπάρχουν οι ακραίες καταστάσεις που καθορίζουν δραματικά μια ζωή — από το να γεννηθείς σε συνθήκες ακραίας φτώχειας μέχρι να βρεθείς θύμα ενός τραγικού ατυχήματος. Το ίδιο μπορεί να πει κανείς και για το ενδεχόμενο να γεννηθεί κανείς σε μια ιδιαίτερα εύπορη οικογένεια. Όμως, έξω από αυτές τις εξαιρετικές περιπτώσεις, η ζωή είναι, κατά μία έννοια, δίκαιη.

Αν επιμένεις σοβαρά, με συνέπεια και για αρκετό καιρό, τότε έχεις πραγματικές πιθανότητες να πετύχεις. Όχι σίγουρη επιτυχία — αλλά σίγουρες πιθανότητες. Και αυτό είναι κάτι που το χρωστάμε πρώτα στον εαυτό μας και μετά στην κοινωνία μας: να πάψουμε να κρυβόμαστε πίσω από τη «τύχη» και να αναλάβουμε την ευθύνη της προσπάθειας.

Η «κουλτούρα της τύχης» είναι μια παγίδα που διαπερνά την ελληνική κοινωνία. Από το σχολείο και την πολιτική μέχρι την επιχειρηματικότητα και την καθημερινότητα, συνηθίσαμε να αναζητούμε εξωτερικές δικαιολογίες αντί να καλλιεργούμε την αρετή της επιμονής. Κι όμως, καμία κοινωνία δεν μπορεί να προχωρήσει έτσι.

Η διαδρομή από τη Virtual Trip ως την Epignosis, την AbZorba Games, τη Yodeck και τόσες άλλες προσπάθειες το αποδεικνύει. Δεν πετύχαμε επειδή ήμασταν «τυχεροί». Πετύχαμε γιατί συνεχίσαμε. Γιατί δεν τα παρατήσαμε όταν όλα έμοιαζαν αβέβαια. Γιατί, μέσα από κόπο, απογοήτευση και εξάντληση, επιμείναμε.

Πέρα από την κοινωνία συνολικά, το μήνυμα αυτό έχει μεγάλη αξία για την κοινότητα της νεοφυούς επιχειρηματικότητας. Αν καλλιεργούμε την ιδέα ότι «όλα είναι θέμα τύχης», ουσιαστικά αποθαρρύνουμε τους νέους ιδρυτές. Τους μαθαίνουμε να παραδίνονται νωρίς, να αλλάζουν εύκολα πορεία, να εγκαταλείπουν. Αντίθετα, το πιο πολύτιμο που μπορούμε να τους μεταδώσουμε είναι ότι η επιμονή είναι ο μόνος αξιόπιστος δρόμος προς την επιτυχία.

Κι αυτό είναι το πραγματικό μήνυμα που θέλω να μείνει από αυτήν την επέτειο:

Η τύχη είναι εκτός ελέγχου μας. Η επιμονή, όμως, είναι πάντα στα χέρια μας. Και αν θέλουμε να αλλάξουμε την πορεία της χώρας μας, πρέπει να επιλέξουμε την επιμονή — και να θάψουμε για πάντα την κουλτούρα της τύχης.

υγ. Θα ήθελα κλείνοντας, στο παραπάνω πλαίσιο, να αναγνωρίσω τη δική μου καλή τύχη. Γεννήθηκα στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70. Όχι μέσα στην προνομιούχα αφρόκρεμα, αλλά σε μια κοινωνία που μου προσέφερε σταθερότητα, παιδεία και δυνατότητες. Γι’ αυτό νιώθω βαθιά ευγνωμοσύνη. Γνωρίζω ότι για την πλειοψηφία του παγκόσμιου πληθυσμού οι δυνατότητες αυτές δεν προσφέρονται ακόμα. Έτσι λοιπόν, μία από τις αποστολές της ζωής μου είναι να αξιοποιώ όποιο βήμα έχω για να δώσω σε περισσότερους ανθρώπους —ιδίως σε όσους προέρχονται από λιγότερο τυχερές γωνιές του κόσμου— παρόμοιες ευκαιρίες: να προσπαθήσουν, να επιμείνουν, να πετύχουν.