Φροντιστήριο, ιδιωτική εκπαίδευση και η υποβάθμιση των προοπτικών μιας χώρας

Όταν το 2001 ξεκινήσαμε την έρευνα αγοράς για το 'Ηλεκτρονικό Φροντιστήριο', δηλαδή το e-Frontistirio, συντομογραφία του οποίου είναι το eFront - το πρώτο προϊόν της Epignosis που ακόμα διαγράφει μια εξαιρετικά επιτυχημένη πορεία στη διεθνή αγορά - μείναμε έκπληκτοι με δυο πράγματα:

1. Το μέγεθος της δαπάνης: Η ελληνική οικογένεια δαπανούσε συνολικά περισσότερα από €2.000.000.000 (δυο δισεκατομμύρια ευρώ) σε ετήσια βάση για το φροντιστήριο των παιδιών της. Το ποσό είναι απλά *συγκλονιστικό* (φανταστείτε ότι ένα πολυετές ΕΣΠΑ είναι περίπου €20B - άρα ο έλληνας φορολογούμενος πληρώνει περίπου ένα ΕΣΠΑ από την τσέπη του για την *ενισχυτική διδασκαλία* των παιδιών του!).
2. Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του φροντιστηρίου: Μια πολύ πιεσμένη οικονομικά οικογένεια στο Κερατσίνι και μια ιδιαίτερα εύπορη οικογένεια στην Πολιτεία πλήρωναν περίπου τα ίδια χρήματα για φροντιστήριο - σίγουρα στην ίδια τάξη μεγέθους. Ήταν ένας νέος ορισμός του 'αγαθού πρώτης ανάγκης'. Για αυτό οι αγρότες που έκλειναν τους δρόμους φώναζαν 'δεν έχουμε να πληρώσουμε τα φροντιστήρια των παιδιών μας'.

Πίσω από αυτό το γεγονός βέβαια κρυβόταν κάτι τρομακτικά δυσάρεστο: Το ανομολόγητο κοινωνικό συμβόλαιο ήταν πως 'θα πληρώνετε όλοι αυτό το 'νταβατζιλίκι' και στη συνέχεια με μια αντικειμενική διαδικασία θα μπαίνετε σε σχολές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα από τις οποίες τα παιδιά σας θα 'αποκατασταθούν'.'

Για αυτό έφτασαν οι πανελλήνιες να είναι ο μοναδικός αξιόπιστος θεσμός στη νέα ελληνική δημοκρατία. Τη μια φορά που διέρρευσαν τα θέματα, έπεσε η κυβέρνηση (κυριολεκτικά, το σκάνδαλο Ράμμου).

Για αυτό αυτό έφτασαν τμήματα νηπιαγωγών ή αστυνομικών να έχουμε κάποια στιγμή βάση γύρω στο 19 (τουλάχιστον στις διαδηλώσεις τρώγαμε δακρυγόνα που εκτόξευαν αριστούχοι, κάτι είναι κι αυτό).

Το ανομολόγητο αυτό όμως κοινωνικό συμβόλαιο οδήγησε στην κατάρρευση του μεταπολιτευτικού συστήματος το 2010. Όταν όλοι έπρεπε να 'λαδώσουν' (έστω και εμμέσως) για να 'αποκατασταθούν' στην πραγματικότητα κανονικοποιούσαν και αποδέχονταν τη διαφθορά, η οποία στα ανώτερα κλιμάκια έφτασε σε επίπεδα Λατινικής Αμερικής, ίσως και υψηλότερα.

Έφτασα να νομίζω πως κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει τι ακριβώς συνέβη με την 'ελληνική κρίση' αν δεν μελετήσει σε βάθος το φαινόμενο του φροντιστηρίου, όπως έγραφα το 2012: https://www.tsigos.gr/2012/08/deree.html

Τα τελευταία χρόνια παρατηρεί κανείς ότι η παράνοια του φροντιστηρίου αντικαθίσταται από μια νέα, εκείνη του ιδιωτικού σχολείου.

Η ελληνική κοινωνία εγκαταλείπει μαζικά το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης με αποτέλεσμα την επιταχυνόμενη κατάρρευση του τελευταίου. Ακριβώς το ίδιο έγινε και με το δημόσιο σύστημα υγείας: Όταν όλοι έφτασαν να απευθύνονται σε ιδιωτικά νοσοκομεία και κλινικές για οποιαδήποτε ιατρική φροντίδα, η κατάρρευση του ΕΣΥ κατέστη μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, με τις όποιες εξαιρέσεις απλώς να επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

Γεννήθηκα το 1977. Στα δικά μας χρόνια, αν εξαιρέσει κανείς τα σχολεία εγνωσμένου κύρους - της ελίτ, για να το πούμε όπως είναι - όπως το Κολλέγιο, η Σχολή Μωραΐτη και το Αρσάκειο (μιλώντας για εκείνη την εποχή, '80 και '90) ο βασικός λόγος που κάποιος πήγαινε σε ιδιωτικό σχολείο ήταν η αδυναμία του να περάσει τις τάξεις στο δημόσιο. Πήγαινε επί της ουσίας για να αγοράσει ένα απολυτήριο Λυκείου (το οποίο έφτασε να μην έχει καμία αξία).

Σήμερα όμως η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Βλέπουμε μεγάλα διεθνή funds να εξαγοράζουν σημαντικά ιδιωτικά σχολεία (Εκπαιδευτήρια Δούκα, Κωστέα - Γείτονα, Σχολή Μωραΐτη, κ.α.). Βλέπουμε ακόμα δεκάδες νέα, ανώνυμα ιδιωτικά σχολεία να ξεπηδούν σε περιοχές χαμηλού εισοδήματο, όπως η Δυτική Αθήνα. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό; Τι αναζητούν οι γονείς που στέλνουν τα παιδιά τους μαζικά στην ιδιωτική εκπαίδευση;

Δυστυχώς η θέση και μόνο του ερωτήματος προκαλεί θλίψη. Δείτε τους πιθανούς λόγους:

1. Υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης.
2. Δημιουργία φιλικών δεσμών με παιδιά ισχυρών οικογενειών.
3. Φυγή στο εξωτερικό για σπουδές αμέσως μετά τη μέση εκπαίδευση.
4. Κοινωνικό στάτους - αναγνώριση.
5. Ωράρια που βολεύουν την εργαζόμενη οικογένεια (συχνά οι γονείς δουλεύουν μέχρι τις 6:00 πλέον - τι κάνει για αυτό το δημόσιο σχολείο)
6. Αποφυγή μεταναστών (ή, για να το πω με το λεξιλόγιο όσων σκέφτονται έτσι, "να μην έχει Αλβανούς / Πακιστανούς / Γεωργιανούς κλπ κλπ -- Ή, όπως έλεγαν παλιότερα σε ΗΠΑ, Αυστραλία και Γερμανία, "να μην έχει Έλληνες").
7. Να μην έχει απεργίες και καταλήψεις
   

Κάντε ένα πείραμα στη δική σας οικογένεια, εφόσον επιλέξατε κι εσείς ιδιωτικό σχολείο, να δείτε ποιος είναι ο πραγματικός λόγος. Ρωτήστε γνωστούς και φίλους, προσπαθώντας να πάρετε αυθόρμητες και ειλικρινείς απαντήσεις.

Τα αποτελέσματα θα σας εκπλήξουν. Ένα νέο ρήγμα γεννιέται στην ελληνική κοινωνία. Δημιουργείται μπροστά στα μάτια μας και κάνουμε πως δεν το βλέπουμε.

Ο Robert Reich ήταν υπουργός εργασίας στις ΗΠΑ επί Κλίντον. To 2018 έγραψε το υπέροχο βιβλίο "The Common Good" όπου λίγο πολύ ισχυρίζεται πως η άνθηση της ιδιωτικής παιδείας στις ΗΠΑ (μέχρι πολύ πρόσφατα εκεί, στο κέντρο του καπιταλισμού, επικρατούσε η δημόσια παιδεία!) θα καταστρέψει το 'αμερικανικό όνειρο', ακριβώς γιατί θα δημιουργήσει ένα ρήγμα στην κοινωνία.

Στην Αμερική το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει. Οι ΗΠΑ πληρώνουν ήδη το τίμημα αυτής της πολιτικής - διότι είναι μια καθαρή πολιτική απόφαση η διαχρονική υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας - ενώ σύντομα ο λογαριασμός θα έρθει και στη μικρή Ελλάδα μας.

Τα πιο έξυπνα μυαλά της χώρας για πολλές δεκαετίες θα έμπαιναν στο ΕΜΠ, στην Ιατρική, στη Νομική ή στη Φιλοσοφική Αθηνών. Κάποιοι ελαφρώς παρακάτω, όπως ο υποφαινόμενος, θα έμπαιναν στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (η μεγαλύτερη τύχη της ζωής μου!) ή και σε άλλα εξαιρετικά περιφερειακά πανεπιστήμια και ΤΕΙ (με την ορολογία της εποχής).

Σήμερα στο ελληνικό τριτοβάθμιο σύστημα θα πάνε μόνο όσοι δεν έχουν να πληρώσουν για να φύγουν στο εξωτερικό στα 18. Αυτό σιγά σιγά θα μετατρέψει την ελληνική οικονομία σε μια 'μονακαλλιέργεια του τουρισμού', όπως θα έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης. Δηλαδή, θα μας κάνει κάτι αντίστοιχο της Ταϊλάνδης, της Αιγύπτου ή το Μαρόκου.

Σκεφθείτε το καλά και πράξτε αναλόγως.

Όχι, δεν αναζητώ ήρωες που θα στείλουν τα παιδιά τους σε ένα δημόσιο σύστημα που καταρρέει - όπως προστάζει μια πολιτική δεκαετιών.

Ευελπιστώ να ενεργοποιήσω Πολίτες οι οποίοι θα απαιτήσουν όσο πιο επιτακτικά γίνεται τον πολλαπλασιασμό της επένδυσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Όχι την αύξηση κατά 10% ή 15%. Τον πολλαπλασιασμό της κατά 2 ή 3 φορές. Είναι όρος επιβίωσης.

Διότι αν οι πολιτικάντηδες σας πούνε ότι 'ενδιαφέρονται για την παιδεία', μπορείτε να τους απαντήσετε όπως οι αμερικάνοι φίλοι μας:

Money talks, bullshit walks.

Έρωτας και αξιοπρέπεια

Το να ερωτευτεί κάποιος παράφορα είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να νιώσει ότι χάνει πλήρως την αξιοπρέπειά του.

Την ίδια στιγμή, με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό και σίγουρα αντιφατικό, είναι μάλλον και ο μοναδικός ώστε να την βρει πραγματικά.

Ζωή και βίος

​Αξίζει πραγματικά μια ζωή που δεν θα την έδινες για τίποτα;

Έτυχε πριν μερικά χρόνια να συνομιλώ με έναν πολύ αξιόλογο άνθρωπο που ήταν υπεύθυνος ανάπτυξης αμυντικών συστημάτων υψηλής τεχνολογίας μίας - υποτίθεται (*) - ισχυρής ευρωπαϊκής χώρας. 

Αφού του εξέφρασα το θαυμασμό μου για όσα έχουν αναπτύξει, είπε το εξής:  

«Ευχαριστώ, πράγματι έχουμε αναπτύξει εξαιρετικές τεχνολογίες που μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικές στο πεδίο της μάχης». 

Αργότερα, αφού είχαμε πιει αρκετό κρασί μαζί με κάποιους καλούς φίλους, σχολίασε από το πουθενά: 

«Παιδιά ελπίζω να μην γίνει πόλεμος στα επόμενα χρόνια γιατί για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: Δεν ξέρω κανέναν στη χώρα μας που να είναι διατεθειμένος να πεθάνει για αυτήν».

Καταλαβαίνω πως δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό να θέλεις να δώσεις τη ζωή σου για την πατρίδα, ούτε για τη θρησκεία, ούτε για οτιδήποτε άλλο σε προστάζει το σύστημα ανά τους αιώνες. 

Αν το κάνεις, πρέπει να είναι προϊόν μίας ελεύθερης και συνειδητής επιλογής. 

Ταυτόχρονα όμως αναρωτιέμαι ως προς το τι σημαίνει η εξέλιξη σε μία κοινωνία όπου κανένας δε θα είναι διατεθειμένος να δώσει τη ζωή του για απολύτως τίποτα. 

Όπου η ‘επιβίωση’ θα είναι υπέρτατη αξία. Η ζωή θα προηγείται του νοηματοδοτημένου βίου. 

Όταν λοιπόν η ζωή από μόνη της αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, μήπως τελικά αρχίζει ίδια ζωή να στερείται και οποιοδήποτε νοήματος; 

(*) «υποτίθεται» καθώς καμία ευρωπαϊκή χώρα στην εποχή μας δεν είναι όντως ισχυρή — παρά μόνο στις συλλογικές της ψευδαισθήσεις. 

Σκοπός, νόημα και φόβος

Αν δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο θα ήσουν διατεθειμένος να δώσεις τη ζωή σου, 

Αν το μόνο στο οποίο προσβλέπεις είναι ένας αργός και ήρεμος θάνατος,

Του οποίου θα προηγηθούν μερικές στιγμές ‘ευτυχίας’, 

— όπως λανθασμένα αποκαλείς κάποιες στιγμές, συνήθως ρηχής, αισθησιακής απόλαυσης — 

Τότε εσύ είσαι αυτός, το φοβάμαι, που δεν τολμάς να δώσεις ένα αληθινό νόημα στο στιγμιαίο γεγονός της ύπαρξης σου,

Μια μικρή αναλαμπή, μια απειροελάχιστη αστραπή μέσα στον αιώνα των αιώνων,

Το απειροελάχιστο που εμείς οι ίδιοι μπορούμε να κάνουμε τεράστιο,

Με μια πράξη, με μια απόφαση συνειδητή, με μια αποδοχή:

Ότι είναι απλά το τίμημα ζωής ο θάνατος

Τίμημα που πρέπει δίχως δισταγμό να πληρώσουμε για ό,τι εμείς κρίνουμε σημαντικό 

Και είναι η κρίση μας αυτή, η συνειδητή απόφαση, που μας μετατρέπει σε μικρούς Θεούς 

Μικρούς, σίγουρα  

Θεούς, όμως.

Δήλωση μεγάλη και βαριά. Ταυτόχρονα πολύ αληθινή. 

Ποια είναι η ουσία;

- Στο είπε πρώτος ο Επίκουρος,

- Στο είπαν οι κορυφαίοι Στωικοί,

- Το βροντοφώναξε ο Ιησούς,

- Το διαλαλήσαν οι Άγιοι του,

- Το είπαν πρόσφατα ο Νίτσε και ο Καζαντζάκης, 

Το είπαν τόσοι και τόσοι σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. 

Μην φοβάσαι!

Δεν υπάρχει πραγματικά τίποτα που αξίζει να το φοβάσαι. 

Γίνε ο μικρός Θεός που θέλεις, που μπορείς, που δικαιούσαι και που αξίζεις.

Ανέλαβε την ευθύνη της ύπαρξης σου.

Δώσε το νόημα που εσύ θέλεις. 

Αυτός είναι ο σκοπός.

Περί πολιτικής και βόθρων

​Με αφορμή ένα πρόσφατο περιστατικό στην υποτιθέμενη δημόσια σφαίρα θα ήθελα να σημειώσω το εξής: 

Παλιά τα σπίτια είχαν βόθρους. Σε κάποιες περιοχές έχουν ακόμα. Δυστυχώς κάποιες σπάνιες φορές οι βόθροι ξεχειλίζουν. Η θέα και η οσμή των περιττωμάτων κάνουν τους κατοίκους του άτυχου σπιτιού να αηδιάσουν και να στρέψουν αλλού το βλέμμα τους. 

Σίγουρα πάντως κανείς κάτοικος του σπιτιού δεν σκέφτηκε να δηλώσει έκπληκτος ούτε για την ύπαρξη του βόθρου, ούτε για το περιεχόμενο του. 

Το κύριο πολιτικό αίτημα της εποχής μας

O βασικός κύκλος ανάπτυξης νέων προϊόντων στη σύγχρονη επιχειρηματικότητα λέγεται "build - measure - learn".

Φτιάχνω κάτι.

Παρατηρώ πως το χρησιμοποιούν οι πελάτες.

Από την παρατήρηση μαθαίνω και συνεχίζω στον επόμενο κύκλο.

Αυτή η πρακτική προσέγγιση οφείλει να χαρακτηρίζει και τα πολιτικά πράγματα. Να καταλάβουμε τι 'χτίσαμε' σαν πόλη, σαν κοινωνία. Να παρατηρήσουμε τι συνέβη και μετά, το βασικότερο όλων, να μάθουμε. Να μάθουμε όσα πρέπει για να τα πάμε καλύτερα στον επόμενο κύκλο.

Το μάθαμε από το 1974 έως την κατάρρευση του 2010;

Τι μάθαμε στα ταραγμένα χρόνια από το 2010 έως το 2019;

Τι μάθαμε από το 2019 έως το 2026;

Πρέπει να βρούμε το θάρρος να κοιτάξουμε την αλήθεια κατάματα. Πέρα από στερότυπα, επιθυμίες και την σκλαβιά των διάφορων "-ισμών', που όμως έλεγε ο Χαραλαμπίδης τελικά οδηγούν σε 'τεμπέλικα μυαλά'.

Ένα βέβαιο συμπέρασμα είναι πως παρά την ακραία ένταση και το αδιανόητο μέγεθος της κατάρρευσης του 2010, δυνάμεις του εξωτερικού αποφάσισαν να διατηρήσουν στη θέση του το σύστημα εξουσίας της μεταπολίτευσης. Το οποίο πια είναι ακόμα πιο σαθρό, ακόμα περισσότερο υπόδουλο και ελεγχόμενο.

Οι πρεσβείες κάνουν κουμάντο, αυτή είναι η πικρή αλήθεια για την Ελλάδα του 2026.

Αν δεν αλλάξει αυτή η θεμελιώδης πραγματικότητα, λίγα μπορει να ελπίζει κανείς για την Ελλάδα. 82 χρόνια μετά την απελευθέρωση του 1944, σχεδόν 200 χρόνια μετά τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους, η εθνική κυριαρχία και ανεξαρτησία παραμένουν ζητούμενα.

Είναι τα κύρια και αναγκαία ζητούμενα. Ενδεχομένως να είναι και ικανά. Χωρίς αυτά όμως, είναι βέβαιο, άσπρη μέρα δεν πρόκειται να δούμε.

(*) Η Ελλάδα δημιουργήθηκε ως προτεκτοράτο υπό την προστασία κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας και δευτερευόντως της Γαλλίας και της Ρωσίας. Από το 1946 και μετά οι Βρετανοί παρέδωσαν τα ηνία στις ΗΠΑ, κρατώντας κι αυτοί ένα μερίδιο επιρροής μαζί με Γάλλους και με Ρώσους. Η πραγματικότητα αυτή ισχύει ακόμα και σήμερα που μιλάμε.

(**) Αφήνω στον ψαγμένο αναγνώστη να διερωτηθεί ποια ήταν η μοναδική, ολιγόμηνη περίοδος αληθινής ανεξαρτησίας στα 200 αυτά χρόνια.

(***) Όποιος νομίζει πως η Ελλάδα μπορεί αντικειμενικά σήμερα να βρει κυριαρχία και ανεξαρτησία οπουδήποτε αλλού πέρα από την ισότιμη συμμετοχή σε μια νέα, ανοιχτή, δημοκρατική Ευρωπαϊκή Ομοσπονδιακή Ένωση, στερείται, δυστυχώς, οποιασδήποτε επαφής με την πραγματικότητα.

Ανθεκτικότητα: Η κορυφαία ποιότητα των ιδρυτών

Ανθεκτικότητα.

Αυτή είναι η κορυφαία αρετή της επιχειρηματικότητας. Να έχεις βρεθεί στριμωγμένος στη γωνία, να είσαι με την πλάτη στον τοίχο, και όμως να συνεχίζεις να το παλεύεις.

Να μην τα παρατάς ποτέ.

Το προϊόν να μην είναι ακριβώς αυτό που περίμενες. Οι πελάτες να συμπεριφέρονται απροσδόκητα. Το marketing να είναι δύσκολο. Οι οφειλές να συσσωρεύονται, οι πιστωτές να πιέζουν.

Ο δρόμος μοιάζει να οδηγεί σε αδιέξοδο. Οι περισσότεροι θα τα παρατήσουν. Ο αληθινός επιχειρηματίας όμως, εφόσον συνεχίζει να κινητοποιείται από το όραμά του, εφόσον συνεχίζει να βρίσκει νόημα στον δύσβατο αυτόν δρόμο, θα συνεχίσει.

Θα πάει κόντρα στο ρεύμα, θα ρίξει γροθιά στο μαχαίρι. Θα πληγωθεί και άθελά του θα πληγώσει. Όμως δεν θα το βάλει κάτω. Θα συνεχίσει μέχρι τέλους.

Κάποιες φορές θα του βγει, κάποιες άλλες όχι. Έχει σημασία όμως; Σημασία έχει η διαδρομή. Το τελικό αποτέλεσμα απλά θα επιβεβαιώσει ότι υπήρχε κάποια αξία. Κάθε φορά όμως θα αποκαλύπτεται νέα γνώση, που τελικά είναι το μόνο που έχει αξία.

Να ζητάτε λοιπόν αυτό που στα αγγλικά λέγεται "skin-in-the-game".

Και να προσέχεται τους "free-riders". Αυτούς δηλαδή που εμείς τα λαϊκά παιδιά τους λέγαμε απλώς "τζάμπα μάγκες". Από αυτούς, μακριά κι αγαπημένοι.

υγ. Ο Theodore Roosevelt είχε περιγράψει μιλώντας στη Σορβόννη στις 23/4/1910:

"It is not the critic who counts; not the man who points out how the strong man stumbles, or where the doer of deeds could have done them better. The credit belongs to the man who is actually in the arena, whose face is marred by dust and sweat and blood; who strives valiantly; who errs, who comes short again and again, because there is no effort without error and shortcoming; but who does actually strive to do the deeds; who knows great enthusiasms, the great devotions; who spends himself in a worthy cause; who at the best knows in the end the triumph of high achievement, and who at the worst, if he fails, at least fails while daring greatly, so that his place shall never be with those cold and timid souls who neither know victory nor defeat.“

Η κοινωνία του 5%

Όσο το σκέφτομαι μου δημιουργείται η εντύπωση πως με την ταχεία εξέλιξη της πρακτικής τεχνητής νοημοσύνης οδηγούμαστε σε ένα δυστοπικό μέλλον, εκείνο της κοινωνίας του 5%.

Η μεγάλη πλειοψηφία, περίπου το 95%, θα απαρτίζεται από δυο βασικές κατηγορίες ανθρώπων:

1. Τους αρνητές.

Άνθρωποι κάθε μορφωτικού επιπέδου και κοινωνικής / οικονομικής τάξης που για οποιοδήποτε λόγο αρνούνται να δουν την πραγματικότητα. Αυτό θα περιλαμβάνει από γραφικούς θρησκόληπτους (τύπου 'το ίντερνετ είναι η εικόνα του θηρίου' και δε συμμαζεύεται) μέχρι καλά εκπαιδευμένους ανθρώπους που θα ορκίζονται πως 'απέχουμε πολύ από την γενική τεχνητή νοημοσύνη... να, για παράδειγμα, δεν μπόρεσα να λύσω αυτήν την αδιανόητη διαφορική εξίσωση με ένα prompt' και άλλα τέτοια χαριτωμένα.

2. Τους εξαρτημένους.

Αυτοί θα είναι οι περισσότεροι. Όσοι αντιπροσωπεύουν τον λεγόμενο 'μέσο άνθρωπο', που θα εθιστούν τόσο πολύ στην χρήση των νέων εργαλείων και θα πάψουν οριστικά και αμετάκλητα να εξασκούν τις βασικές τους δεξιότητες, με αποτέλεσμα οι τελευταίες να ατονήσουν ραγδαία και ανεπίστρεπτα. Οι άνθρωποι αυτοί θα φαίνονται να λειτουργούν κανονικά, μάλιστα θα μοιάζουν και ιδιαίτερα παραγωγικοί. Θα είναι όμως απόλυτα εξαρτημένοι από τις πλατφόρμες, δίχως τις οποίες δεν θα μπορούν να ανταποκριθούν ούτε σε στοιχειώδεις εργασίας.

Το υπόλοιπο 5%, η νεα ελίτ, που σήμερα μπορεί να είναι σε οποιαδήποτε κοινωνική τάξη, θα απαρτίζεται απ' όσουν βρεθούν στην πρωτοπορία της αξιοποίησης των διαρκώς εξελισσόμενων νέων εργαλείων, που όμως ταυτόχρονα θα βρουν τη δύναμη και την πειθαρχία να συνεχίζουν να εξασκούν και να αναπτύσσουν τις δεξιότητες και συνολικά τις λειτουργίες που συγκροτούν την ανθρώπινη υπόστασή τους.

Αυτοί είναι που θα μπορέσουν όντως να χρησιμοποιήσουν τις ανεπανάληπτες δυνατότητες που προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη προς όφελός τους.

Το νέο αυτό κοινωνικό ρήγμα θα είναι πρωτόγνωρο καθώς θα είναι ιδιαίτερα βαθύ και δεν θα υπάρχει προφανής τρόπος να γεφυρωθεί.

Η συμβουλή μου προς όλους είναι να συνεχίσουν συνειδητά να αναπτύσσουν ότι χαρακτηρίζει την υπόστασή τους (από διάβασμα και γράψιμο μέχρι γυμναστική ή οτιδήποτε άλλο) δίχως τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης,

Ενώ ταυτόχρονα,

Να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια να εμπεδώσουν, να αγκαλιάσουν και να κατανοήσουν σε βάθος την τεχνητή νοημοσύνη και τα διάφορα εργαλεία που αυτή προσφέρει, σε καθημερινό και πολύωρο επίπεδο, ώστε όχι μόνο να 'καταλαβαίνουν τι παίζει' αλλά να μπορέσουν πραγματικά να βρεθούν στην αιχμή των εξελίξεων.

Διανύουμε μια σπάνια ιστορική περίοδο που η δυνατότητα αυτή είναι διαθέσιμη σχεδόν σε όλους. Το ερώτημα είναι, πόσοι πραγματικά θα την αξιοποιήσουν, χωρίς να μετατραπούν ούτε σε αρνητές, ούτε σε εξαρτημένους.

Περί επιθυμίας και σύμπαντος

​Όσο πολύ και να θέλεις να συμβεί κάτι, πίστεψέ με, το σύμπαν δεν θα δώσει καμία απολύτως σημασία.

Αντίθετα το πιο πιθανό είναι ότι η συσσωρευμένη - και διαρκώς συσσωρευόμενη - επιθυμία θα θολώσει την κρίση σου, οδηγώντας προς σπασμωδικές κινήσεις. Οι οποίες αφενός δεν σε αντιπροσωπεύουν, αφετέρου απομακρύνουν την πιθανότητα της επιτυχίας σου.

Η συναισθηματική φόρτιση ενός στόχου εν τέλει τον καθιστά σχεδόν απρόσιτο. 

Είτε μιλάμε για επιχειρήσεις και πωλήσεις, για την πολιτική ή για αθλητισμό, ίσως ακόμα και τις σπουδές ή και τις προσωπικές σχέσεις, τα πράγματα είναι δεδομένα:

Ο δρόμος προς την πραγματοποίηση της επιθυμίας είναι εκείνος της ηρεμίας, της σταθερότητας και της αυτοπεποίθησης. 

Η οποία φανερώνει και την επίγνώση ότι και η πιθανή ματαίωση, σίγουρα δεν θα φέρει το τέλος του κόσμου.

19η Μαΐου: Μνήμη, αλήθεια και Ρωμανία

Σήμερα που ξημέρωσε 19 Μαΐου 2026 η σκέψη μας πηγαίνει στον Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Τον άνθρωπο που επανέφερε την Πόλη, τον Πολιτισμό, τον ίδιο τον Πολίτη στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Τον άνθρωπο που υπηρέτησε την Πολιτική ως την ύψιστη των τεχνών.

Για τον Χαραλαμπίδη η Πολιτική ξεκινούσε από την αλήθεια. Την α-λήθεια, την Άρνηση δηλαδή της Λήθης.

Πιστός σε αυτήν τη θεμελιώδη αρχή, ο Μιχάλης υλοποίησε το τεραστίων διαστάσεων έργο της θέσπισης της 19ης Μαΐου ως ημέρας μνήμης της γενοκτονίας του Ελληνισμού του Πόντου αλλά και όλων των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, από τις ακτές της Ιωνίας μέχρι τα ενδότερα της Ανατολίας.

Μια πρόταση που ομόφωνα μεν υιοθέτησε το Ελληνικό Κοινοβούλιο, δυστυχώς όμως έμεινε στα λόγια. Από τις Σάπες της Θράκης μέχρι την Γκορυτσά στον Ασπρόπυργο και σε αμέτρητα άλλα μέρη, το 'Κράτος των Αθηνών' τοποθέτησε τους Ποντίους παλιννοστούντες επί της ουσίας σε γκέτο καθιστώντας τους έρμαια εκμετάλλευσης διαφόρων 'παραγόντων'.

Σήμερα λοιπόν, αν θέλουμε να τιμήσουμε την μνήμη των προγόνων μας που τόσο άδικα και βάρβαρα έχασαν τη ζωή τους στην πρώτη συστηματικά οργανωμένη γενοκτόνο εθνοκάθαρση του 20ου αιώνα, όπου ο Κεμάλ ως Δάσκαλος έστρωσε τον δρόμο των γενοκτονιών και της 'εθνικής καθαρότητας' στον Μαθητή του, τον Χίτλερ, αλλά ταυτόχρονα να τιμήσουμε την μνήμη του γίγαντα του ποντιακού ελληνισμού χάρη στον οποίο το έγκλημα αυτό κατά της ανθρωπότητας έγινε γνωστό στην οικουμένη, ένα πράγμα έχουμε να κάνουμε:

Να επαναφέρουμε την πρόταση για τη δημιουργία της Ρωμανίας.

Η Θράκη, ο Πόντος, όλος ο ελληνισμός, αξίζουν μια νέα πόλη, όπως την οραματίστηκε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, όπως ενθουσιάστηκαν πλήθος συμπατριωτών μας απ' όλο το πολιτικό φάσμα και όπως εν τέλει μας επιβάλλει η ιστορία να υλοποιήσουμε.

Πλησιάζει η στιγμή που η Ρωμανία θα θεμελιωθεί στην θράκη και θα γίνει μια πόλη - πρότυπο για την Ελλάδα και για όλη την Ευρώπη.

Η νέα αυτή Πόλη θα είναι μια έμπρακτη συγγνώμη της Ελληνικής Δημοκρατίας για τον απαίσιο τρόπο που φέρθηκε στους αδερφούς μας από τον Πόντο αλλά και ένα δώρο του ελληνισμού προς την Ευρώπη, μια υπενθύμιση πως είναι η Πόλη που μας κάνει Πολίτες, που μας φέρνει τον Πολιτισμό αλλά και που δείχνει τον δρόμο προς την Αυτάρκεια και την Ευδαιμονία.

Πολιτικές επιδράσεις της τεχνητής νοημοσύνης

H Tεχνητή Νοημοσύνη θα οδηγήσει σε έναν άνευ ιστορικού προηγουμένου εκδημοκρατισμό της πρόσβασης στα μέσα παραγωγής ενώ παράλληλα θα απελευθερώσει τον άνθρωπο από την σκλαβιά της μη δημιουργικής εργασίας.

Η σφαίρα του εφικτού για το ανθρώπινο είδος θα διευρυνθεί εντυπωσιακά και ταχύτατα.

Αυτό δεν θα συμβεί κάποια άγνωστη στιγμή στο μακρινό μέλλον. Συμβαίνει τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, περί τη 1:00πμ ξημερώματα Δευτέρας 18 Μαΐου 2026. 

Απλώς θα χρειαστεί λίγος χρόνος για να το συνειδητοποιήσει η κρίσιμη μάζα των ανθρώπων. Από μερικούς μήνες έως μερικά χρόνια.

Τις πολιτικές (κοινωνικές και οικονομικές) συνέπειες αυτής της νέας πραγματικότητας, τις αφήνω στον καθένα μας να τις σκεφτεί. Σε κάθε περίπτωση θα είναι, κατά την γνώμη μου αναμφίβολα, κοσμογονικής κλίμακας.

Σε ποια σχολεία πηγαίνουν αυτοί που θα αλλάξουν την Ελλάδα;

Στην πρόσφατη παρέμβαση μου στη Δελφική Αγορά ένιωσα την ανάγκη να μοιραστώ ότι είμαι ένα «προϊόν» του ελληνικού δημοσίου εκπαιδευτικού συστήματος. Πρώτα και κύρια της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης του Ασπρόπυργου. Υπερήφανος απόφοιτος της τάξης του 1995 του Γενικού Λυκείου Ασπροπύργου. Μετά, εξίσου υπερήφανος του Πανεπιστημίου Κρήτης και του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Σαν νέος μπαμπάς ήρθα εκ νέου σε επαφή με το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αυτήν τη φορά από μια άλλη σκοπιά. Χωρίς να μπαίνω σε λεπτομέρειες, θα ήθελα να σημειώσω τα εξής: 

- Οι άνθρωποι που θα κυβερνήσουν την Ελλάδα τις επόμενες δεκαετίες πιθανότατα φοιτούν σήμερα σε ιδιωτικά σχολεία όπως το Κολλέγιο Αθηνών, η Σχολή Μωραΐτη, η Σχολή Χιλλ, το Pierce και πολλά άλλα υψηλού επιπέδου σχολεία. 

Ο νεποτισμός βλέπετε - όπως και η αναξιοκρατία που αυτός νομοτελειακά φέρνει - είναι βαθιά ριζωμένος στην ελληνική κοινωνία 

- Οι άνθρωποι όμως που θα αλλάξουν την Ελλάδα, εκείνοι που θα πετύχουν το απροσδόκητο, οι ανέλπιστοι φορείς της προόδου και της αλλαγής, πιθανότατα φοιτούν στα σχολεία του Ασπρόπυργου, των Μεγάρων, του Περιστερίου ή ίσως ακόμα του Ευόσμπου, των Διαβατών, της Αλεξανδρούπολης και άλλων ‘αόρατων’ περιοχών. 

Διαβάστε τον «Δαβίδ και Γολιάθ» του χαρισματικού Malcolm Gladwell και πιθανότατα θα συμφωνήσετε μαζί μου. 

Καθήκον όλων μας είναι να σταθούμε δίπλα σε αυτά τα παιδιά, τους φορείς της αλλαγής. Να σταθούμε δίπλα τους ώστε να μπορέσουν να γίνουν αυτό που μπορούν, αυτό που αξίζουν και αυτό που δικαιούνται να γίνουν. 

Μπορούμε να το κάνουμε και θα το κάνουμε.

Πολιτική στην Ελλάδα του 2026

Πλήθος διαδικτυακών αναρτήσεων και συζητήσεων που βλέπω (υποτίθεται πως) αφορούν την Πολιτική.

Είναι λοιπόν μάλλον χρήσιμο να αναρωτηθούμε τι είναι και τι δεν είναι πολιτική.

Επί παραδείγματι:

- Η οργανωμένη προσπάθεια κατάληψη των θεσμών δεν είναι πολιτική.

- Οι διορισμοί των ψηφοφόρων σου δεν είναι πολιτική.

- Το 'μοίρασμα της πίτας' του δημοσίου χρήματος δεν είναι πολιτική.

- Η εξυπηρέτηση των συμφερόντων μιας μικρής κρατικοδίαιτης επιχειρηματικής κάστας, δεν είναι πολιτική.

- Η εξυπηρέτηση συμφερόντων των μεγάλων δυνάμεων, δεν είναι πολιτική.

Τι είναι λοιπόν η Πολιτική;

- Είναι σχέδιο, όραμα και πράξη.

- Είναι η ύψιστη των τεχνών.

- Είναι το μέσο λειτουργίας της πόλεως.

- Είναι η διαδικασία που ανυψώνει τον άνθρωπο σε Άνθρωπο.

- Πάνω απ' όλα είναι συνεργασία.

- Είναι σύμπλευση και μέριμνα για το Κοινό Καλό, την απόλυτη προϋπόθεση για την ίδια την ύπαρξη της Πόλεως. Του χώρου όπου ο Άνθρωπος γίνεται Πολίτης, δημιουργεί Πολιτισμό.

Κάνοντάς τα μέσα από και χάρη στην Πολιτική.

Αν όλα αυτά σας φαίνονται ξένα, πολύ καλά κάνουν. Η πολιτική δυστυχώς δεν ζει πλέον στον τόπο που γεννήθηκε. Εξορίστηκε καιρό πριν.

Αν όλοι εμείς αποφασίσουμε να ανυψωθούμε στο επίπεδο του Πολίτη - και όχι να μείνουμε σε εκείνο του πελάτη / ψηφοφόρου - έχουμε κάποιες μικρές ελπίδες να την επαναπατρίσουμε.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης στην ιστορική ομιλία του 1996

Ρήγας, Υψηλάντης, Μπότσαρης και η αναζήτηση του επόμενου βήματος

Πριν τρεις εβδομάδες γιορτάσαμε τα 205 χρόνια από το ξέσπασμα της επανάστασης. Επίσης, πριν λίγες μόνο μέρες ήταν η επέτειος των 200 ετών από την ηρωϊκή έξοδο του Μεσολογγίου. 

Είναι λοιπόν καλή στιγμή να αναλογιστούμε κάποια πράγματα, μήπως και τελικά καταφέρουμε να τιμήσουμε το όραμα εκείνων που θυσιάστηκαν για την ελευθερία.

Ο Βελεστινλής είναι αναμφίβολα ο θεωρητικός του ξεσηκωμού. Τι μας έλεγε ο μεγάλος αυτός επαναστάτης; Μίλησε ποτέ για ένα μικρό προτεκτοράτο στον Μωριά; Μάλλον όχι. Αντίθετα, μιλούσε για τη "Γαλλία της (ευρωπαϊκής) Ανατολής" και καλούσε "Βουλγάροι κι Αρβανίτες, Αρμένιοι και Ρωμιοί, αράπηδες και άσπροι, με μια κοινήν ορμή, για την ελευθερίαν, να ζωσωμεν σπαθί".

Ναι, ο Ρήγας ζητούσε τη Βαλκανική Ομοσπονδία. Αυτό ήταν το αυθεντικό όραμα της επανάστασης.

Το οποίο εξηγεί με καθαρό τρόπο αυτό που ουδέποτε μας εξήγησε η νεοελληνική εκπαίδευση: Τι στην ευχή του Θεού έκανε ο Υψηλάντης στη Μολδοβλαχία; Δηλαδή στη σύγχρονη Ρουμανία και Μολδαβία;

Πολύ απλά ήταν πιστός στο όραμα του Ρήγα.

Στο πλαίσιο αυτό, του πολύχρωμου βαλκανικού ξεσηκωμού, όπου συνδετικό στοιχείο ήταν σε μεγάλο βαθμό η ορθοδοξία, αμηχανία σε διάφορους κύκλους προκαλεί ο ρόλος των Αρβανιτών. Των προγόνων μας που ηγήθηκαν της επανάστασης με πλήθος κορυφαίων μορφών, κορυφαία εκ των οποίων θα έλεγα ο Μάρκος Μπότσαρης.

Τι θα μας έλεγε σήμερα ο Μάρκος; Τι θα έλεγε στους πολεμιστές τους; 

Είμαι βέβαιος πως θα έμενε πιστός στο όραμα του Ρήγα. Μόνη λύση η ομοσπονδία, για να είμαστε πραγματικά ανεξάρτητοι και όχι υποχείρια των μεγάλων δυνάμεων - Όπως εν τέλει γίναμε.

Όσον αφορά τη φύση της ομοσπονδίας αυτής που έχει νόημα να φτιάξουμε σήμερα, εν έτει 2026, το αφήνω σε εσένα να το σκεφτείς αγαπητέ αναγνώστη.

Μάρκος Μπότσαρης

Αλέξανδρος Υψηλάντης

Ρήγας Βελεστινλής

Επίκουρος και δημιουργία

Ο Επίκουρος έλεγε πως ο κόσμος έχει αρμονία και ομοιομορφία, από το επίπεδο του ατόμου μέχρι των ουρανίων σωμάτων. 

Πρότεινε όμως ότι υπάρχει ένας μηχανισμός, που τον ονόμασε 'παρέκκλιση', εξ' αιτίας του οποίου μερικές η αρμονία, η ομοιομορφία και, τελικά, η προβλεψιμότητα, καταρρίπτονται. Η παρέκκλιση, η απροσδόκητη λοξοδρόμηση, είναι η μήτρα της δημιουργικότητας και της ομορφιάς.  Όπως, φυσικά και του κάθε λογής προβλήματος. Αυτά πάνε μαζί. 

Στο επίπεδο των ανθρωπίνων σχέσεων, της τέχνης, ίσως ακόμα (ή μάλλον, σίγουρα επίσης) και της επιχειρηματικότητας, για μένα η παρέκκλιση δεν είναι άλλη από τον έρωτα. Μια προσωρινή - μα απολύτως μαγική - κατάρρευση της λογικής. 

Κατάρρευση της λογικής που δημιουργεί το γόνιμο έδαφος για το όμορφο, το πραγματικά υπέροχο, το φωτεινό και το αληθινό.

Επίκουρος

Αναζητώντας τα μεγάλα και σημαντικά 'Γιατί' - Δυο χρόνια χωρίς τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη

Η χώρα μας, όπως και η Ευρώπη και ο κόσμος συνολικά αντιμετωπίζουν μια σειρά μεγάλων προκλήσεων. Την ώρα που η ανθρωπότητα είναι ισχυρότερη από ποτέ, μοιάζει να έχει χάσει την πυξίδα της. Μοιάζουμε να μπορούμε να πετύχουμε όλα τα 'Τι', όμως να δυσκολευόμαστε πολύ να βρούμε τα 'Γιατί'.

Πριν δυο μέρες ήταν η Μεγάλη Παρασκευή. Άξιζε εκείνη την ημέρα η σκέψη μας να πάει στη μνήμη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη και στη δική του βαθιά, πολύπλευρη και πολυδιάστατη σκέψη που είναι περισσότερο επίκαιρη από ποτέ.

Ο Χαραλαμπίδης μιλούσε για "τη συνάντηση του παραδοσιακού με το σύγχρονο". Μιλούσε για την Πόλη και για το πόσο αυτή είναι απαραίτητη για να έχουμε πολίτες και πολιτισμό.

 
Μιλούσε ακόμα για την ανάγκη της αρμονικής συνύπαρξης και αμφίδρομης σχέσης της πόλης με την ύπαιθρο, καταφέρνοντας να συνδέσει και να συνθέσει ζητήματα από την αρχιτεκτονική και τη γαστρονομία μέχρι τις μεταφορές, τα δίκτυα επιχειρήσεων, την εκπαίδευση και την έρευνα αλλά και τις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Ίσως λοιπόν ο δρόμος προς το 'Γιατί' να βρίσκεται στην επιστροφή του Λόγου. Το έργο του Μιχάλη προσφέρει μια πυξίδα ακριβείας για να βρούμε τη διαδρομή προς τα εκεί.

Δυο σχετικά σημειώματα:

• Ως τη Νίκη, Πάντοτε, Μιχάλη Χαραλαμπίδη
• Αποχαιρετώντας έναν μεγάλο Πολιτικό, σπουδαίο Διανοούμενο και μοναδικό Άνθρωπο

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης στην ιστορική ομιλία του 1996

Δίστομο: Ποτέ ξανά φασισμός

Κάθε φορά που έρχομαι στο Δίστομο ανεβαίνω και στο Μαυσωλείο. Κάθε φορά η καρδιά μου χτυπάει το ίδιο δυνατά.

Η σταύρωση του ανθρώπου εδώ έγινε στις 10 Ιουνίου του 1944.

Η ανάσταση του γίνεται κάθε φορά που καθένας από μας λέει μέσα του με τρόπο αδιαπραγμάτευτο «ποτέ ξανά φασισμός» — ταυτόχρονα φροντίζοντας για την συνέπεια των έργων και των λόγων του.

Αιώνια δόξα και τιμή σε όλους εκείνους που έσωσαν την αξιοπρέπεια του ανθρωπίνου είδους και στάθηκαν όρθιοι απέναντι στο τέρας.

Ποτέ ξανά φασισμός.

Μαυσωλείο Διστόμου, απόγευμα Μ. Σαββάτου 11/4/2026

Σκέψεις από την Stresa

Είχα βρεθεί στην Stresa πρώτη φορά τον Ιούλιο του 2009, εκπροσωπώντας το Yes for Europe στο τότε νεοσύστατο G8 Young Business Summit — που αργότερα εξελίχθηκε στο G20 Young Entrepreneurs’ Alliance. Ηταν για μένα μια απολύτως πρωτόγνωρη εμπειρία τότε. 

Σήμερα πέρασα λίγες ώρες ακριβώς από τα ίδια σημεία, ως ένας απλός επισκέπτης. Δεκαεπτά σχεδόν χρόνια έχουν κυλήσει. Τα συναισθήματα ήταν πολλά. 

Σκέφτομαι πως τα προβλήματα που ταλάνιζαν τότε τους νέους δημιουργούς, εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να μην έχουν αντιμετωπιστεί. 

Η γενικότερη κατάσταση όμως αναμφίβολα βελτιώνεται. Δεν πρέπει να επιτρέπουμε στους εαυτούς μας να βλέπουμε την πραγματικότητα μέσα από τα γυαλιά της νοσταλγίας, που πάντα τείνει να ωραιοποιεί το παρελθόν. 

Τεράστιες προκλήσεις βιώνουμε και σήμερα. Ζούμε εκ νέου την παράνοια του πολέμου. Αδικίες σχεδόν παντού. Έχουμε να κάνουμε πολλά. 

Μην γελιέστε όμως: Ο κόσμος του 2026 είναι καλύτερος από εκείνον του 2009. 

Περί κουλτούρας της αποτυχίας

Το περασμένο διάστημα έτυχε να παρακολουθήσω τρεις ομιλίες, τις οποίες με πολύ μεγάλη χαρά φιλοξενούμε τους τελευταίους μήνες στην Αθήνα. Σε αυτές τις ομιλίες, μεταξύ άλλων, έγινε αναφορά σε κάποιους επιχειρηματίες και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν την αποτυχία.

Σε αντίθεση με αυτά που λέγονται συχνά σε διάφορους κύκλους νεοφυών επιχειρήσεων περί «κουλτούρας της αποτυχίας» μέχρι και «εορτασμού της αποτυχίας», οι επιτυχημένοι ιδρυτές ταιριάζουν σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: σιχαίνονται να χάνουν. Δεν αντέχουν την αποτυχία!

Είχα ακούσει κάποτε πως επιχειρηματίας δεν γίνεται κάποιος που μπορεί να πάρει περισσότερο ρίσκο από έναν άλλον, αλλά κάποιος που έχει διαφορετική αντίληψη του ρίσκου. Δηλαδή κάτι που φαίνεται επικίνδυνο στους περισσότερους, δεν φαίνεται επικίνδυνο σε αυτήν ή αυτόν.

Η πραγματικότητα είναι πως για να μπορέσεις να πας παρακάτω πρέπει να παίρνεις ρίσκα. Καλό είναι τα ρίσκα αυτά να είναι λελογισμένα, όπως τα λέγαμε στην υπέροχη γλώσσα μας.

Η ζωή μερικές φορές σε αναγκάζει να πάρεις και ρίσκα ακόμα μεγαλύτερα, που ξεφεύγουν από τους υπολογισμούς, κατά κύριο λόγο νομίζω επειδή πραγματικά θέλεις πάρα πολύ να πετύχεις κάτι.

Όταν το κάνεις αυτό, πρέπει να είσαι προετοιμασμένος ότι το ρίσκο μπορεί και να μη σου βγει. Μπορεί αυτό που σκοπεύεις να πετύχεις να μην επιτευχθεί. Είναι άλλο, όμως, να αποτύχεις.

Οφείλεις να είσαι προετοιμασμένος γι’ αυτό.

Παρότι όμως οφείλεις να είσαι προετοιμασμένος, όσοι έχουμε αποτύχει σε οτιδήποτε σημαντικό στη ζωή —και εγώ έχω γευτεί όχι λίγες αποτυχίες, πολλές από αυτές σημαντικές και βαριές, σε διάφορες πτυχές της ζωής μου— ξέρουμε ότι η πικρία και η ματαίωση που φέρνει η αποτυχία είναι πολύ βαριές.

Σημαίνει αυτό ότι δεν είχαμε προετοιμαστεί κατάλληλα; Όχι βέβαια. Σε λογικό επίπεδο γνωρίζαμε ότι η αποτυχία είναι μία σημαντική πιθανότητα. Όταν όμως αποφασίσεις να κάνεις το βήμα και να προσπαθήσεις, το κάνεις γιατί βαθιά μέσα σου πιστεύεις ότι θα καταφέρεις τον στόχο σου. Η συναισθηματική επένδυση είναι πάντα στην επιτυχία. Γι’ αυτό λοιπόν, όταν τελικά έρθει η αποτυχία, το μεγάλο κόστος είναι κυρίως συναισθηματικό.

Αυτό, νομίζω, είναι και το παράδοξο της επιχειρηματικότητας. Πρέπει να αποδέχεσαι λογικά την πιθανότητα της αποτυχίας, αλλά να μην τη δέχεσαι ποτέ συναισθηματικά ως κάτι φυσιολογικό ή επιθυμητό. Να ξέρεις ότι μπορεί να χάσεις, αλλά να μπαίνεις στη μάχη επειδή θέλεις με όλη σου τη δύναμη να κερδίσεις.

Ίσως λοιπόν η πραγματική επιχειρηματική ωριμότητα να μη βρίσκεται ούτε στον φόβο της αποτυχίας ούτε στον εορτασμό της. Βρίσκεται στην ικανότητα να παίρνεις λελογισμένα ρίσκα, να επενδύεις βαθιά στην επιτυχία, να πονάς όταν αποτυγχάνεις —και παρ’ όλα αυτά να βρίσκεις τη δύναμη να συνεχίζεις. Όχι επειδή η αποτυχία είναι κάτι που αξίζει να γιορτάζεται, αλλά επειδή ο στόχος που κυνηγάς εξακολουθεί να αξίζει τον κόπο.

​25η Μαρτίου: Τιμή στους ήρωες και διδάγματα για το αύριο

Σήμερα στην Ελλάδα γιορτάζουμε μία από τις δύο εθνικές μας επετείους. Την 25η Μαρτίου. Την έναρξη της Επανάστασης του 1821. Και έχει σημασία ότι γιορτάζουμε την αρχή και όχι το τέλος.

Αυτό λέει πολλά για τον χαρακτήρα του λαού μας. Δεν γιορτάζουμε τη βεβαιότητα της νίκης. Γιορτάζουμε την απόφαση της εξέγερσης. Δεν τιμούμε απλώς το αποτέλεσμα. Τιμούμε το θάρρος της εκκίνησης. Τη στιγμή που κάποιοι άνθρωποι αποφάσισαν να σταθούν όρθιοι απέναντι σε μια αυτοκρατορία και να πουν «ως εδώ».

Ένα μικρό έθνος επαναστάτησε απέναντι σε μια πανίσχυρη δύναμη. Και τα κατάφερε. Πριν όμως τα καταφέρει, τόλμησε. Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα του 1821.

Από τις μορφές της Επανάστασης που θαυμάζω περισσότερο είναι ο Μάρκος Μπότσαρης. Ελληνορθόδοξος Αρβανίτης, όπως και οι πρόγονοί μου. Μορφή πυκνή. Πολιτική και στρατιωτική μαζί. Άνθρωπος με νου, σχέδιο, επιχειρησιακή ικανότητα, ηρωισμό και τελικά αυταπάρνηση. Έπεσε το 1823, μόλις στα 33 του χρόνια. Είχε όμως ήδη περάσει στην ιστορία.

Σε μια από τις προηγούμενες ζωές μου, την περίοδο 2009–2015, υπηρέτησα αρχικά ως Vice President και στη συνέχεια ως President στην Ευρωπαϊκή Συνομοσπονδία Νέων Επιχειρηματιών, τη Yes for Europe. Αυτό σήμαινε ότι περνούσα αρκετές ημέρες κάθε μήνα στις Βρυξέλλες, εθελοντικά και φυσικά pro bono. Εκεί, περπατώντας μια μέρα στην πόλη, έπεσα πάνω σε ένα άγαλμα του Μάρκου Μπότσαρη, γραμμένου ως “Marco Botsari”, σε μια μικρή πλατεία όπου τιμόταν ως ένας από τους μεγαλύτερους επαναστάτες όλων των εποχών. Μου έκανε βαθιά εντύπωση. Και με έκανε να κοιτάξω ακόμη πιο προσεκτικά την ιστορία του.

Όταν επέστρεψα στον ρόλο του CEO της Epignosis τον Ιούνιο του 2025, πήρα την απόφαση να μοιράσω τέσσερα βιβλία στα μέλη της ομάδας μας. Ένα από αυτά ήταν το David and Goliath του Malcolm Gladwell. Εξαιρετικό βιβλίο. Και, κατά τη γνώμη μου, πολύ σχετικό με αυτό που κάνουμε στον δικό μας κόσμο.

Γιατί, σε τελική ανάλυση, αυτό που κάνουμε είναι μια αναμέτρηση Δαβίδ με Γολιάθ.

Το τέλος της ιστορίας δεν είναι ακόμη γνωστό. Προσωπικά πιστεύω ότι θα νικήσουμε. Αλλά το ουσιώδες δεν είναι μόνο αυτό. Είναι ότι βρήκαμε το θάρρος να σταθούμε στα πόδια μας. Ότι δεν αποδεχθήκαμε ως φυσικό νόμο τα όρια που μας υπεδείκνυε το περιβάλλον. Ότι αποκτήσαμε σκοπό, αποστολή και συνείδηση του τι πάμε να χτίσουμε.

Ο συνιδρυτής και συνοδοιπόρος μου, ο Βαγγέλης Μιχαλόπουλος, που πορεύεται μαζί μου από τον Δεκέμβριο του 2000, μαζί με πολλούς άλλους ανθρώπους που μπήκαν νωρίτερα ή αργότερα σε αυτή τη διαδρομή, έκαναν δυνατό να είμαστε εδώ σήμερα. Όχι απλώς επειδή αντέξαμε. Αλλά επειδή μπορούμε να κοιτάμε μπροστά και να πιστεύουμε, με σοβαρότητα και όχι με αφέλεια, ότι οι καλύτερες μέρες είναι μπροστά μας.

Αυτό είναι συλλογικό έργο. Και γι’ αυτό ακριβώς αξίζει.

Η δική μας επανάσταση δεν έχει τελειώσει. Η δική μας Πολιτεία εξακολουθεί να αγωνίζεται για το δικαίωμα να υπάρχει, να δημιουργεί, να μεγαλώνει, να μην απολογείται για τη φιλοδοξία της. Η διαδρομή από το Virtual Trip μέχρι ένα ευρύτερο δίκτυο εταιρειών, scale-ups και startups στην Ελλάδα και στον κόσμο δεν είναι μια απλή επιχειρηματική ιστορία. Είναι μια επαναστατική διαδικασία. Με την πραγματική έννοια του όρου.

Ένα άλλο βιβλίο που είχα μοιράσει τότε στην ομάδα μας ήταν το Principles του Ray Dalio. Η μεγάλη αξία του βιβλίου αυτού είναι ότι επιμένει σε κάτι θεμελιώδες: να κοιτάμε την πραγματικότητα κατάματα. Να ξεκινάμε από τα facts. Από αυτό που είναι. Όχι από αυτό που θα θέλαμε να είναι.

Και αν το κάνουμε αυτό για την Ελλάδα, πρέπει να πούμε μια δύσκολη αλήθεια. Η Ελλάδα απέκτησε ανεξαρτησία το 1830, αλλά η ουσιαστική της κυριαρχία υπήρξε για μεγάλες ιστορικές περιόδους περιορισμένη. Το ελληνικό κράτος έζησε μέσα σε καθεστώτα εξάρτησης, επιτήρησης και μειωμένης αυτονομίας. Αυτή είναι η αλήθεια. Και δεν τιμούμε πραγματικά τους ήρωες του 1821 αν δεν έχουμε το θάρρος να την πούμε καθαρά.

Η δική μου θέση είναι γνωστή εδώ και χρόνια. Η Ελλάδα μπορεί να είναι πραγματικά ανεξάρτητη και ουσιαστικά κυρίαρχη μόνο ως ισότιμο μέρος μιας μεγαλύτερης πολιτικής οντότητας. Όπως, για παράδειγμα, μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδιακής Ένωσης. Όχι ως επαίτης. Όχι ως πελάτης. Αλλά ως ισότιμος συμμέτοχος και συνδιαμορφωτής. Πιστεύω βαθιά ότι αυτή θα ήταν μια ιστορικά αντάξια συνέχεια του 1821.

Κάτι ανάλογο ισχύει και για τον μικρότερο κόσμο του επιχειρείν. Το ελληνικό επιχειρηματικό οικοσύστημα έχει ωριμάσει. Έχει κάνει βήματα ουσίας. Αλλά η επόμενη φάση δεν είναι απλώς να υπάρχουμε. Είναι να αποδείξουμε ότι μπορούμε να μεγαλώνουμε με διεθνείς όρους χωρίς να χάνουμε την ανθρώπινη ουσία μας. Ότι μπορούμε να μένουμε πιστοί στις αξίες και στις αρχές μας. Ότι μπορούμε να θυμόμαστε πάντοτε την επίγνωση — pun intended — ότι κανείς, ούτε και ο γράφων, δεν είναι σημαντικότερος από οποιονδήποτε άλλον μέσα σε αυτή την κοινότητα.

Έτσι χτίζονται οι πραγματικές Πολιτείες.

Αισθάνομαι βαθύ σεβασμό για όλους εκείνους που αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Στην Ελλάδα και παντού στον κόσμο. Η ελευθερία δεν είναι ποτέ δωρεάν. Κερδίζεται, υπερασπίζεται, δικαιώνεται ιστορικά.

Στη δική μας Πολιτεία είμαστε με την ειρήνη. Αλλά δεν είμαστε αφελείς. Η ειρήνη έχει αξία όταν είσαι έτοιμος και να την υπερασπιστείς, αν χρειαστεί.

Χρόνια πολλά σε όλες και όλους.

Μάρκος Μπότσαρης

Περί της εργατικής τάξης και της αλλοτρίωσης της ταξικής συνείδησης

Σε ποια τάξη ανήκεις, αγαπητέ αναγνώστη; Θα έλεγες εύκολα πως είσαι 'εργάτης';

Ήπια σήμερα το πρωί έναν καφέ με έναν καλό φίλο από τα φοιτητικά μου χρόνια, παλιό σύντροφο στην ΠΑΣΠ ΑΕΙ Ηρακλείου. Συζητούσαμε για την πολιτική και κοινωνική κατάσταση στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Κάποια στιγμή λέει 'το πρόβλημα είναι οι διαδηλώσεις για τα Τέμπη'. Συνεχίζει κάνοντάς το ακόμα χειρότερο λέγοντας πως "επίσης πρόβλημα είναι όλη η 'ρητορική εναντίον της διαφθοράς'".

Στην ερώτησή μου 'ήπιες τσίπουρα πριν έρθεις για καφέ στις 10 το πρωί;', απάντησε ότι 'όχι, δεν έχω πιει δυστυχώς (!)), όμως είμαι επίτηδες προβοκάτορας'. Συνέχισε εξηγώντας πως η κοινωνική αντίδραση για 'ηθικοπλαστικά', όπως τα χαρακτήρισε, ζητήματα, αν και έχει υγιή βάση, στην πραγματικότητα βολεύει το 'σύστημα'. Πώς; Διότι μας αποπροσανατολίζει από τα ουσιώδη που αφορούν αυτό που λέγαμε παλιά 'πάλη των τάξεων'. Την ώρα που, σύμφωνα με τον φίλο, συζητάμε για τα Τέμπη και τη διαφθορά, τα καρτέλ στην ενέργεια, στη λιανική και στον τραπεζικό χώρο συσσωρεύουν δισεκατομμύρια (στην κυριολεξία) με πρωτόγνωρους ρυθμούς (επίσης στην κυριολεξία).

Σύμφωνα με τον παλιό σύντροφο λοιπόν, που φοβάμαι ότι έχει κάποιο δίκιο, το πρόβλημα δεν είναι (προφανώς) ότι έχουμε διαδηλώσεις για τα Τέμπη αλλά ότι δεν έχουμε συγκεντρώσεις, ίσως και επανάσταση, για την κλοπή της εργατικής τάξης, η οποία διαπράττεται από την ανώτερη τάξη, στους τομείς της ενέργειας (πόσα πληρώνεις ΔΕΗ;), της λιανικής (πόσα πληρώνεις super-market;), των μεταφορών (πόσο πληρώνεις διόδια), των κατασκευών (πόσο πληρώνεις ενοίκιο), και τόσων άλλων πλευρών της καθημερινής μας ζωής «ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός».

Γιατί λοιπόν δεν γίνονται καθημερινές διαδηλώσεις; Γιατί δεν γίνεται επανάσταση, αφού μας ξεζουμίζουν δίχως έλεος και σταματημό;

Πολύ απλά διότι έχει πλήρως αλλοτριωθεί η ταξική μας συνείδηση. Διότι από 'project officer' και 'front-end team leader' μέχρι CEO, όλοι νομίζουμε πως έχει δήθεν αλλάζει η κοινωνική μας τάξη. Καλώς ή κακώς όμως η κοινωνική τάξη δεν αλλάζει εύκολα και σίγουρα η συντριπιτική πλειοψηφία από εμάς, αν όχι όλοι, ανήκουμε στην εργατική τάξη.

Μα πως μπορώ να το ξέρω αυτό;

Ένας άλλος σύντροφος παλιότερα με είχε ρωτήσει το εξής: "Μήτσο, πόσους συμμαθητές σου μπορείς να πάρεις τώρα τηλ και να τους πεις: 'Με συγχωρείς, αντιμετωπίζω μια έκτακτη κατάσταση, μπορείς να μου δανείσεις ένα εκατομμύριο ευρώ και να στο επιστρέψω σε δυο εβδομάδες;'". Του απάντησα ρωτώντας αν είναι τρελός και πως, αν το πω αυτό, μάλλον θα καλέσουν το 166 για να με στείλουν στο Δαφνί. "Ακριβώς," συνέχισε, "καθώς είσαι παιδί της εργατικής τάξης. Υπάρχουν όμως άνθρωποι ανώτερης τάξης που δεν θα δίσταζαν να κάνουν αυτό το τηλεφώνημα και θα είχαν μάλιστα αρκετές επιλογές".

Δεν αλλάζεις λοιπόν εύκολα κοινωνική τάξη - ευτυχώς. Σίγουρα μάλιστα δεν την αλλάζεις αν βγάλεις πέντε ή δέκα ευρώ παραπάνω. Ανήκεις - και θα ανήκεις πάντοτε - στην τάξη στην οποία γεννήθηκες. Πάρ'το απόφαση και κοίταξε να παλέψεις, με τον τρόπο που νομίζεις εσύ, για τα συμφέροντα της τάξης σου.

Σε αυτό νομίζω η κομμουνιστές είχαν δίκιο: Η ιστορία πράγματι γράφεται από την πάλη των τάξεων.

Η επιστήμη είναι πολιτική - Η τεχνολογία και η επιχειρηματικότητα, επίσης

Η άποψή μου είναι αντιδημοφιλής, θα την πω όμως χωρίς περιστροφές:

Η παραγωγή συστημάτων καταστροφής και δολοφονιών δεν έχει σε τίποτα να κάνει με την κοινότητα της οικονομίας της γνώσης, της συνεργασίας και της δημιουργικότητας. Σε απολύτως τίποτα.

Εκτός από ειρηνιστής βέβαια είμαι και πραγματιστής. Πρέπει να έχουμε ισχυρή άμυνα για να διασφαλίζουμε την ειρήνη; 

Οπωσδήποτε. 

Ποιος είναι ο καλύτερος δρόμος για αυτό, όσον αφορά την Ελλάδα; 

Όχι μόνο ο καλύτερος αλλά και ο μοναδικός επί της ουσίας είναι η ομοσπονδιοποίηση της Ευρώπης. Η Ελλάδα πρέπει να πρωτοστατήσει στη διαδικασία αυτή. Οφείλει να την επιταχύνει - και να τη διαφυλάξει - με κάθε τρόπο.

Ποιος λοιπόν θα αναπτύσσει τα αμυντικά συστήματα; 

Κρατικοί και ευρωπαϊκοί φορείς, με μακροπρόθεσμη στρατηγική και αυστηρό έλεγχο. Θα μπορούσαν να εμπλακούν και εταιρείες; 

Σίγουρα ναι.

Αυτό όμως που σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να γίνεται είναι το να παρουσιάζεται η 'πολεμική οικονομία' ως μια 'επιχειρηματική ευκαιρία'.

Για να το πω όσο πιο απλά μπορώ: Για εμάς στην Starttech Ventures, στην Epignosis και στη Yodeck η επιχειρηματικότητα είναι μια αποστολή αλλαγής προς το καλύτερο. Ένας αγώνας προόδου. Όχι μια επιχείρηση καταστροφής.

Θα πω λοιπόν το προφανές: Όλοι μας, πρώτα απ' όλους όμως η νεολαία, πρέπει να πρωτοστατήσουμε σε ένα νέο, παγκόσμιο και πολύ δυναμικό κίνημα ειρήνης. 

Είναι μια ευθύνη ξεκάθαρη, μια υποχρέωση απέναντι στους εαυτούς μας και στις επόμενες γενιές. Πρέπει ακόμα να ειπωθεί καθαρά το εξής:

Η επιστήμη είναι πολιτική. Δεν υπάρχει αποστειρωμένη, τεχνοκρατική επιστήμη. Κάθε επιστήμονας καλείται να απαντήσει σε ένα βασικό ηθικό ερώτημα: Γιατί σπουδάζουμε και γιατί εργαζόμαστε; Για να σώζουμε ζωές ή για να αφαιρούμε ζωές;

Ακριβώς το ίδιο ισχύει και για την επιχειρηματικότητα όπως και για την τεχνολογία.

Τώρα είναι η ώρα της ευθύνης.

H ραδιοφωνική μου συνέντευξη στον Γιάννη Ραψομανίκη του CretaOne.gr

Το έγκλημα των Τεμπών και η συγγνώμη που δεν ζητήθηκε ποτέ

Το καλοκαίρι που πέρασε διάβαζα ένα ωραίο παιδικό βιβλίο σε ένα τρίχρονο παιδάκι που εξηγούσε πως ζητάμε συγγνώμη. Του άρεσε πολύ, όπως άρεσε και σε μένα. Είναι σημαντικό ξέρεις πως να ζητάς συγγνώμη.

Το βιβλίο εξηγούσε λοιπόν ότι ο καλύτερος τρόπος να ζητήσει κάποιος συγγνώμη είναι ο ακόλουθος:

1. Να πει ξεκάθαρα τι έκανε και να αναλάβει την ευθύνη χωρίς «αλλά» ούτε κανέναν «αστερίσκο».

2. Να περιγράψει επακριβώς τις συνέπειες που είχε η πράξη του στον αποδέκτη της συγγνώμης και να δηλώσει τη μετάνοια του δίχως να προσφέρει οποιαδήποτε δικαιολογία. 

3. Να ρωτήσει αν υπάρχει οτιδήποτε που θα μπορούσε να κάνει για να επανορθώσει και, εάν ναι, το πράξει δίχως καμία καθυστέρηση. 

Πριν τρία χρόνια στην Ελλάδα συντελέστηκε ένα έγκλημα. Κόπηκε νωρίς και με φρικτό τρόπο το νήμα της ζωής ανθρώπων που δεν έφταιγαν σε τίποτα. Πολλοί από αυτούς ήταν νέα παιδιά. 

Μια συγγνώμη με τους όρους που εξηγούμε σε ένα τρίχρονο παιδί δεν έχει ακόμα ζητηθεί από τους διάφορους υπεύθυνους σε όλα τα επίπεδα. 

Αυτό από μόνο του είναι μια μεγάλη ντροπή για την ελληνική κοινωνία.

Αφού λοιπόν εκείνοι που οφείλουν μια αληθινή συγγνώμη δεν έχουν το κουράγιο να τη ζητήσουν, αναρωτιέμαι μήπως τελικά οφείλουμε να ζητήσουμε συγγνώμη όλοι εμείς που με την αδράνεια μας δώσαμε χώρο στην κακιστοκρατία να υπάρξει. 

Για τη σημερινή (Πέμπτη 26/2/2026) διαδήλωση για τα Τέμπη στην Αθήνα

«Εσείς που τώρα κοιτάτε τη δουλειά σας, αύριο στα τρένα θα καίνε τα παιδιά σας» — έλεγαν τα παιδιά του μαυροκόκκινου μπλοκ στην οδό Αιόλου, στο κέντρο της Αθήνας, στη διαδήλωση της Πέμπτης 26 Φεβρουαρίου 2026 για τα τρία χρόνια από το έγκλημα των Τεμπών.

Το έλεγαν με δυνατή φωνή και είχαν απόλυτο δίκιο. 

Νιώθω την ανάγκη να ζητήσω συγγνώμη που δεν ήμουν μαζί με τα παιδιά αυτά, εκεί στην πορεία. 

Το έγκλημα στα Τέμπη δεν θα ξεχαστεί. Αργά ή γρήγορα η δικαιοσύνη θα αποδοθεί.

Στιγμιότυπο από την πορεία της 26ης Φεβρουαρίου 2026 στο κέντρο της Αθήνας για το Έγκλημα των Τεμπών

Αντιφάσεις και Ανήφορος

Σκεφτόμουν ότι σε μεγάλο βαθμό οι άνθρωποι δεν είμαστε παρά οι ίδιες μας οι αντιφάσεις. 

Μας προκαλούν αμηχανία μερικές φορές. Είναι ανθρώπινο. Πρέπει όμως να βρούμε τη δύναμη να τις αγκαλιάσουμε.  Είμαστε όντα ατελή. Η συνειδητοποίηση αυτή είναι ένα πρώτο μεγάλο βήμα. 

Το πιο ωραίο (ίσως και το πιο μικρό σε μέγεθος!) βιβλίο του Καζαντζάκη είναι η «Ασκητική», όπου εκεί ο μεγάλος συγγραφέας μιλά για τον Ανήφορο. Αυτό ακριβώς οφείλει να είναι η ζωή μας για να είναι όμορφη, μια ανηφοριά. 

Λέει συγκεκριμένα:

Στα πρόσκαιρα ζωντανά σώματα τα δυο τούτα ρέματα παλεύουν: 

α) ο ανήφορος, προς τη σύνθεση, προς τη ζωή, προς την αθανασία· 

β) ο κατήφορος, προς την αποσύνθεση, προς την ύλη, προς το θάνατο. 

Με επίγνωση των αντιφάσεων και των αδυναμιών μας, παλεύουμε κάθε μέρα για το καλύτερο και για να γίνουμε εμείς καλύτεροι. 

Ξέρουμε την ατέλεια μας, εμείς όμως αποφασίσαμε να πάρουμε την ανηφόρα που οδηγεί στο τέλος, δηλαδή εκεί που βρίσκεται η τελειότητα. 

Θα προσπαθήσουμε. Κι όπου φτάσουμε.

Από το εξώφυλλο του "Ανήφορου" του Νίκου Καζαντζάκη

Κουδουναραίοι Διστόμου: Τα παιδιά του Στάθη Σταθά

​Ο Στάθης Σταθάς, γνωστός στο Δίστομο ως «Μουρλοστάθης», ήταν μια μεγάλη προσωπικότητα στο μεταπολεμικό Δίστομο. Προσωπικότητα ιδιαίτερη, πνεύμα ευρυμαθές και ανιδιοτελές, ήταν μια μορφή πνευματικού φάρου της περιοχής. 

Βοήθησε ανιδιοτελώς εκατοντάδες νέους να βρουν τον δρόμο προς την τριτοβάθμια εκπαίδευση, δημιούργησε μια βιβλιοθήκη εκ του μηδενός και συνετέλεσε τα μέγιστα στη διάσωση και την αναβίωση εθίμων της περιοχής οι ρίζες των οποίων χάνονται βαθιά μέσα στον χρόνο. Ανάμεσα σε αυτά και το έθιμο των «κουδουναραίων». 

Ο Στάθης Σταθάς πέρασε στην αιωνιότητα στις αρχές του 2024 και τον αποχαιρέτησε σύσσωμο το Δίστομο σε μια μοναδική στιγμή στην πρόσφατη ιστορία του χωριού. 

Η κληρονομιά του όμως παραμένει ζωντανή, όπως φανερώνει η συμμετοχή των κουδουναραίων στα δρώμενα της Αποκριάς 2026. 

Για τον πατέρα μου και τους Ήρωες της Καισαριανής

Πριν ακριβώς εννιά χρόνια, πρώτες πρωινές ώρες της 18ης Φεβρουαρίου 2017 μας άφησε ο πατέρας μου, Γιώργος Τσίγκος σε ηλικία 89 ετών. 

Τον Αύγουστο του 1944 ο πατέρας μου συνελήφθη στο Μπλόκο της Χασιάς σε ηλικία 16 ετών, μαζί με πολλούς άλλους πατριώτες. Μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Μεγάλου Πεύκου όπου πέρασε φριχτά βασανιστήρια στη διάρκεια της ‘ανάκρισης’ από τους ναζί (φάλαγγα και εικονικές εκτελέσεις ήταν μερικά μόνο από αυτά).  

Ως εκ θαύματος γλύτωσε την εκτέλεση. Την οποία όμως δεν γλύτωσε ο μεγάλος του αδερφός, Δημήτρης Τσίγκος, νεαρός αντάρτης του ΕΛΑΣ που δολοφονήθηκε από τους ναζί στις 25/7/1944, μόλις δύο εβδομάδες νωρίτερα από τη σύλληψη του μπαμπά μου. 

Είμαι αυτές τις μέρες και εγώ συγκλονισμένος με τος φωτογραφίες που ήρθαν στη δημοσιότητα από τη μαζική εκτέλεση της Καισαριανής. Βλέπω τα πρόσωπα και μένω άναυδος. Οι παλιοί είχαν δίκιο: Όντως πήγαιναν χωρίς φόβο στο απόσπασμα, το ήξεραν πως έδιναν τη ζωή τους για έναν ανώτερο σκοπό. 

Μάθαμε στο σχολείο για τον Κλέοβι και τον Βίτωνα της αρχαιότητας, που είχαν τον ευτυχέστερο των θανάτων, έχοντας κάνει το χρέος προς τη μητέρα τους. Έτσι και οι 200 της Καισαριανής πέθαναν ευτυχείς έχοντας κάνει το χρέος τους προς την πατρίδα και τον λαό της. 

Δεν μπορώ όμως να μην αναρωτιέμαι τι θα είχαν πετύχει αυτοί οι άνθρωποι αν η ζωή τους δεν είχε διακοπεί τόσο βάναυσα. Το μυαλό μου πάει στον θείο μου, που έφυγε στα 17, αναλογιζόμενος τον πατέρα μου που έφτασε στα 89. Πόσο άδικο και κρίμα. Πόσος πόνος αβάσταχτος. Πόσες χαμένες ευκαιρίες. 

Με όλα αυτά στο μυαλό μου, ένα μόνο έχω να πω: 

Αιώνια δόξα και τιμή στους ήρωες που τσάκισαν τον φασισμό.