Αγροτικό ζήτημα: Ένα κάλεσμα επιστροφής στην Πολιτική

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις ως αφετηρία για να ξανασκεφτούμε συλλογικά τον Τόπο, το σχέδιο και το μέλλον μας.

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις που επανέρχονται ξανά και ξανά στον δημόσιο χώρο δεν είναι συγκυριακές. Είναι το σύμπτωμα μιας μακράς παρακμής, είναι μια κύρια εμφάνισης της ήττας της πολιτικής περιόδου της μεταπολίτευσης. Είναι ακόμα η φωνή ενός κόσμου που εγκαταλείφθηκε συστηματικά, όχι μόνο οικονομικά αλλά και πολιτικά, κοινωνικά, συμβολικά. Ενός κόσμου που σταδιακά στερήθηκε το δικαίωμα να σχεδιάζει το μέλλον του στον τόπο του.

Σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης, όλα ανεξαιρέτως τα κόμματα - ακόμα και αυτά που δεν κυβέρνησαν - απέτυχαν να διαμορφώσουν μια συνεκτική και βιώσιμη αγροτική πολιτική. Ο αγρότης αντιμετωπίστηκε είτε ως αποδέκτης επιδοτήσεων είτε ως πρόβλημα προς διαχείριση. Ποτέ ως κεντρικός φορέας παραγωγής, κοινωνικής συνοχής και εθνικής στρατηγικής. Η πολιτική αντικαταστάθηκε από μηχανισμούς και το όραμα από προσωρινές λύσεις.

Οφείλει να παραδεχτεί κανείς ότι δεν τέθηκε ποτέ σοβαρά το ζήτημα της σχέσης πόλης και υπαίθρου. Η Ελλάδα οικοδόμησε ένα υπερσυγκεντρωτικό - αθηνοκεντρικό - μοντέλο ανάπτυξης, αποκομμένο από το έδαφος και την παραγωγή του. Γιγαντώθηκαν μη βιώσιμες πόλεις, ενώ η ύπαιθρος αποψιλώθηκε από ανθρώπους, υποδομές και ζωή. Το αποτέλεσμα είναι ορατό: ερήμωση, εγκατάλειψη της γης, νέοι άνθρωποι ξεριζωμένοι από τον τόπο τους.

Το σύστημα που κυβερνά τη χώρα αντιμετώπισε τους αγρότες ως περιθωριακούς, ως κάποιας μορφής 'αναγκαίο κακό'. Δεν είναι λοιπόν να απορεί κανείς που η ύπαιθρος εγκαταλείφθηκε μαζικά. Δεν ήταν πια 'της μόδας' να είσαι αγρότης.

Το αγροτικό ζήτημα περιορίστηκε τεχνητά στη γεωργία, ενώ στην πραγματικότητα αφορά ολόκληρη την ύπαιθρο. Την κατοίκηση, τις υποδομές, την κοινωνική ζωή, τη μικρή μεταποίηση, τον τουρισμό, τον πολιτισμό. Όταν ο αγροτικός χώρος δεν «διαβάζεται» ως σύνολο, καμία πολιτική δεν μπορεί να αποδώσει. Πρόκειται πρωτίστως για πρόβλημα περιφερειακής ανάπτυξης και χωρικής ισορροπίας.

Αντίστοιχα, η αγροδιατροφή δεν αντιμετωπίστηκε ποτέ ως στρατηγικό πεδίο πολιτισμικής και οικονομικής υπεραξίας. Δεν συνδέθηκε ουσιαστικά με την τοπική γνώση και το τοπίο. Χάθηκε η αυθεντική ταυτότητα των προϊόντων. Η ποιότητα, η διαφοροποίηση και οι εξαγωγές δεν αποτέλεσαν εθνική επιλογή. Κυριάρχησαν η εξάρτηση, η μετριότητα και η απουσία σχεδίου.

Αυτό που συνέβη ήταν πως, όπως σε κάθε περιφερειακό, δορυφορικό κράτος, οι πολίτες εκπαιδεύτηκαν να μην χαρακτηρίζονται απ' ότι παράγουν, μα απ' ότι καταναλώνουν. Αντί λοιπόν να εξάγουμε αγροτικά προϊόντα, βρεθήκαμε να 'εξάγουμε' κεφάλαια και τα καλύτερα μυαλά της χώρας.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, η σκέψη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη υπήρξε καθαρή και διδακτική. Δυστυχώς ακόμα και προφητική. Η Αγροφιλία δεν είναι απλώς ένα βιβλίο. Είναι πολιτική πρόταση και αναπτυξιακό σχέδιο. Μια συνολική ανάγνωση του αγροτικού χώρου που συνδέει το έδαφος, τη γνώση και τον πολιτισμό ως σύγχρονους συντελεστές παραγωγής. Μια πρόταση για μια Ελλάδα που δημιουργεί, αντί να επιδοτεί την παρακμή της.

Κεντρικός άξονας αυτής της σκέψης ήταν η νέα γενιά. Όχι ως φθηνό εργατικό δυναμικό, αλλά ως φορέας δημιουργίας και αξιοπρέπειας. Η επιστροφή των νέων στη γη δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε οικονομικά κίνητρα. Απαιτεί κοινωνική αναγνώριση, ποιότητα ζωής, συλλογικότητα και προοπτική. Απαιτεί την ανάδειξη του αγροτικού τρόπου ζωής ως επιλογής ελευθερίας και δημιουργίας.

Σε αυτό το πλαίσιο, οι αγροτικές κινητοποιήσεις μπορούν – και πρέπει – να λειτουργήσουν ως κάτι πολύ ευρύτερο από μια συντεχνιακή διαμαρτυρία. Μπορούν να γίνουν το έναυσμα για μια μεγάλη επιστροφή ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας στην πολιτική. Όχι στην πολιτική της διαχείρισης, αλλά στην πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου: την πολιτική ως σχέδιο, ως πρόλογο για το μέλλον. Ως συλλογική σκέψη πριν από την πράξη. Ως ερώτημα για το τι χώρα θέλουμε να είμαστε.

Δεν μπορούν, τέλος, να παρακαμφθούν οι ευθύνες των κάθε λογής αγροτικών εκπροσωπήσεων. Απέτυχαν να αρθρώσουν στρατηγικό λόγο, να ξεφύγουν από τη λογική του πρόσκαιρου αιτήματος, να συγκρουστούν με το σύστημα που τους χρησιμοποιούσε. Η διαρκής διαμαρτυρία χωρίς σχέδιο οδηγεί νομοτελειακά σε αδιέξοδο. Τα δάκρυα που χύνονται σήμερα είναι, σε μεγάλο βαθμό, κροκοδείλια.

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις έχουν νόημα μόνο αν μετατραπούν από κραυγή απόγνωσης σε απαίτηση πολιτικής ρήξης. Ρήξης με το αποτυχημένο μοντέλο της μεταπολίτευσης. Ρήξης με την Ελλάδα της επιδότησης, της εγκατάλειψης και της μετριότητας. Διαφορετικά, ο αγροτικός κόσμος δεν θα σωθεί· απλώς θα σβήσει αθόρυβα.

Και τότε, δεν θα έχουμε χάσει μόνο έναν παραγωγικό τομέα.

Θα έχουμε χάσει τον Τόπο.

υγ. Αν σας ενδιαφέρει το ζήτημα, έστω και λίγο, κάνετε μια μεγάλη χάρη στον εαυτό σας: διαβάστε την Αγροφιλία.

Σκέψεις από μια γευσιγνωσία πεπονιού στην Starttech Ventures

Οργανώσαμε χθες στην Starttech Ventures μια γευσιγνωσία πεπονιού. Ξεκινήσε σαν ένα αστείο, μια αναφορά στην 'κόντρα' μεταξύ αργίτικου και ζακυνθινού πεπονιού. Αναλογιζόμενος τι συνέβη όμως, ακόμα κι αν ξεκίνησε σαν αστείο, το βρίσκω εντυπωσιακά ενδιαφέρον. 

Ο τόπος μας έχει έναν απίστευτο διατροφικό πλούτο. Είναι το 'συμβολικό κεφάλαιο' για το οποίο μας μιλούσε στον 2ο όροφο του κτηρίου μας πριν δυο χρόνια ο δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης. Μάθαμε έτσι, μέσα από ένα αστείο, ότι το Άργος, η Ζάκυνθος, ο Έβρος, το Ναύπλιο και η Κεφαλλονιά, έχουν καθένα από έναν μοναδικό διατροφικό θησαυρό. Αν το σκεφτούμε καλύτερα θα δούμε ότι όντως πρόκειται για θησαυρό, που δεν είναι μόνο διατροφικός αλλά τελικά πολιτισμικός και οικονομικός!

Σε λίγες μέρες θα γιορτάσουμε τα 25 έτη από το ξεκίνημα της επιχειρηματικής μας διαδρομής. Τότε, τα πρώτα χρόνια μετά το 2000 αρχίσαμε να υποδεχόμαστε υποψήφιους συνεργάτες από το εξωτερικό. Όταν βρισκόμασταν στην Αθήνα, κατά κανόνα τους πηγαίναμε για φαγητό στο "Πρυτανείον" της οδού Μηλιώνη στο Κολωνάκι. Θυμάμαι, ήμουν περίπου 25 ετών και μου είχε κάνει εντύπωση η εξής επιλογή στα ορεκτικά:

"Prosciutto di Parma e melone"

Τότε μας φαινόταν ενδιαφέρον και το παραγγέλναμε πάντα. Οι ξένοι μας κοίταζαν μάλλον με περιέργεια και, πιθανότατα από ευγένεια, δεν σχολίαζαν και δοκίμαζαν. Με το πέρασμα του χρόνου, αφού είχα τη μεγάλη τύχη να διαβάσω την "Αγροφιλία" και να πάρω μια ιδέα για την έννοια του 'συμβολικού κεφαλαίου', συνειδητοποίησα πως αυτή η παιδεία απουσιάζει από την πλατεία Κολωνακίου. Όπως δυστυχώς, ακόμα χειρότερα, απουσιάζει πλήρως και από την πλατεία Συντάγματος και από το μεγάλο κτήριο που δεσπόζει εκεί.

Δυστυχώς, για να το πούμε απλά, είναι ακραίος επαρχιωτισμός ένα ''καλό εστιατόριο" στην καρδιά της Αθήνας, που μάλιστα αυτοπροσδιορίζεται ως 'πρυτανείο',  να προσφέρει πιάτα από την Πάρμα αλλά να αγνοεί τους διατροφικούς θησαυρούς που προσφέρουν το Ληξούρι, το Άργος ή ακόμα και το Τυχερό στον Έβρο.

Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια, τόσο στον τομέα της διατροφής όσο ακόμα και σε άλλους, όπως για παράδειγμα το ένδυμα, βλέπω νέους δημιουργούς να ανακαλύπτουν δειλά δειλά την τεράστια δύναμη της αυθεντικότητας, την ασυναγώνιστη αξία του συμβολικού κεφαλαίου και του τοπικού ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος. Θα πάρει χρόνια, υπάρχει όμως κίνηση στη σωστή κατεύθυνση.

Εμείς ως παραγωγοί, καλώς ή κακώς δημιουργούμε ένα οριζόντιο, παγκοσμιοποιημένο προϊόν. Δεν πρέπει όμως να ξεχνούμε πως εκτός από παραγωγοί είμαστε και καταναλωτές, που κάνουμε τις σχετικές μας επιλογές εδώ, στην Ελλάδα. Νομίζω λοιπόν πως είναι εξαιρετικά σημαντικό να προσπαθήσουμε να δούμε τα τοπικά προϊόντα, τόσο διατροφικά όσο και κάθε άλλου είδους, ακριβώς μέσα από τα γυαλιά της τυπικότητας, της αυθεντικότητας, της τοπικότητας και της ποιότητας. Είναι ένας δρόμος ίσως δύσκολος στην αρχή, που όμως είναι πολύ δημιουργικός και, όπως είδαμε και χθες ...ιδιαίτερα γευστικός!

Θα κοιτάξουμε λοιπόν να επαναλάβουμε την προσπάθεια, μαθαίνοντας κι άλλους διατροφικούς θησαυρούς που γενναιόδωρα μας προσφέρουν οι ελληνικοί τόποι. Εξάλλου, όπως λέγαμε και το 2011, η συνάντηση του παραδοσιακού με το σύγχρονο θα φέρουν την άνοιξη της ελληνικής οικονομίας: