Η Τεχνητή Νοημοσύνη στον ρόλο των δούλων —ή, ίσως, των Ειλώτων— του 21ου αιώνα

Έχουμε μιλήσει αρκετά για την αναλογία ανάμεσα στη σύγχρονη επιχείρηση του 21ου αιώνα και την Πόλη της κλασικής εποχής. Στην Epignosis και σε άλλες εταιρείες του οικοσυστήματος της Starttech Ventures έχουμε ήδη κάνει αρκετά βήματα για να δώσουμε πραγματική υπόσταση σε αυτήν την αναλογία — και είμαστε ενθουσιασμένοι από τα πρώτα αποτελέσματα.

Ένα ερώτημα, όμως, προκύπτει σχεδόν αυτονόητα: Ποιος είναι ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης σε αυτό το μοντέλο;

Αν θέλουμε να είμαστε απόλυτα ειλικρινείς —και να ακολουθήσουμε πράγματι την αρχή της ριζικής διαφάνειας— πρέπει να αναγνωρίσουμε μια ιστορική πραγματικότητα που δεν είναι καθόλου ευχάριστη. Το οικονομικό θαύμα της Αθήνας στηρίχθηκε, μεταξύ άλλων σημαντικών παραγόντων, στην εργασία των δούλων. Αντίστοιχα, η στρατιωτική ισχύς της Σπάρτης δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τους Είλωτες, οι οποίοι καλλιεργούσαν τη γη και επέτρεπαν στους Σπαρτιάτες πολίτες να αφοσιώνονται στις στρατιωτικές και πολιτικές υποχρεώσεις τους.

Ο τίτλος του άρθρου είναι, προφανώς, σκόπιμα προκλητικός. Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης και απολύτως ξεκάθαρη διαφορά: Οι δούλοι και οι Είλωτες ήταν άνθρωποι από τους οποίους είχαν βίαια αφαιρεθεί η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και τα πολιτικά τους δικαιώματα. Τα σημερινά συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι άνθρωποι. Δεν έχουν ανθρώπινη υπόσταση, ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή πολιτικά δικαιώματα. Η ιστορική αναλογία αφορά αποκλειστικά τον λειτουργικό τους ρόλο στην οικονομική και παραγωγική οργάνωση της Πόλης.

Αυτόν ακριβώς τον ρόλο βλέπω να αναλαμβάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην Πόλη του 21ου αιώνα: Τον ρόλο ενός αφοσιωμένου υπηρέτη, ο οποίος θα κάνει πιστά και με συνέπεια ό,τι μπορεί προκειμένου να υποστηρίζει τους Πολίτες. Θα αναλαμβάνει όλες εκείνες τις εργασίες που μπορεί να εκτελέσει καλύτερα, γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα από έναν άνθρωπο, επιτρέποντας στους Πολίτες να επικεντρώνονται σε όσα πραγματικά απαιτούν ανθρώπινη κρίση, δημιουργικότητα, ενσυναίσθηση και, κυρίως, ανάληψη ευθύνης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, δεν πρέπει να είναι υπηρέτης του εκάστοτε διευθυντή ή του ισχυρότερου ανθρώπου μέσα στην επιχείρηση. Πρέπει να υπηρετεί την ίδια την Πόλη, το Σύνταγμά της και, τελικά, το Κοινό Καλό. Οι άνθρωποι και τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης οφείλουν να λειτουργούν μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο αρχών και κανόνων, δεσμευτικό για όλους. Με μία ουσιώδη διαφορά: Η τελική πολιτική και ηθική ευθύνη θα πρέπει πάντοτε να παραμένει στους Πολίτες.

Ο στόχος της Πόλης του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι απλώς η αύξηση της παραγωγικότητας ή της κερδοφορίας. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά αποτελούν μέσα και όχι αυτοσκοπό. Ο πραγματικός στόχος είναι η συνεργασία για το Κοινό Καλό, η επίτευξη πρώτα της αυτάρκειας και, στη συνέχεια, η πορεία προς την ευδαιμονία: Μια ζωή δημιουργική, ολοκληρωμένη και με ουσιαστικό νόημα για τους Πολίτες.

Η προσέγγιση αυτή μπορεί να ακούγεται αρκετά φιλοσοφική. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι απολύτως πρακτική. Στη σύγχρονη επιχείρηση είναι πλέον απαράδεκτο να αναθέτουμε σε έναν άνθρωπο έναν στόχο —ή, για την ακρίβεια, μια εργασία— που θα μπορούσε να εκτελεστεί αποτελεσματικά από ένα agentic σύστημα. Είναι σπατάλη ανθρώπινου ταλέντου, ανθρώπινης δημιουργικότητας και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης ζωής.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να υποβαθμίσει τον άνθρωπο μέσα στη σύγχρονη επιχείρηση. Ακριβώς το αντίθετο: Πρέπει να τον απελευθερώσει από τις εργασίες που δεν υπάρχει πλέον λόγος να εκτελεί ένας άνθρωπος και να αναβαθμίσει τον ρόλο του από απλό εργαζόμενο σε πραγματικό Πολίτη της Πόλης του 21ου αιώνα.

Δημιουργώντας μια επιχείρηση!

Ο επιχειρηματίας καλείται να παίξει πολύ διαφορετικό ρόλο στην εξέλιξη μιας επιχείρησης. Από το ξεκίνημά της μέχρι την ανάπτυξή της έχει καθοριστικό ρόλο στην επιτυχία της. Εάν, όπως κατά την ταπεινή μου γνώμη οφείλει να είναι, στόχος του είναι το δημιούργημά του να τον υπερβεί, να γίνει "καλύτερο" από αυτόν και να μπορεί να υπάρχει χωρίς αυτόν (ακριβώς ότι δηλαδή ένας γονέας επιθυμεί για το παιδί του), τότε ανάλογα με το στάδιο εξέλιξης μιας επιχείρησης πρέπει να δράσει ως ακολούθως:

Στάδιο 1: Η δημιουργία
Στα πρώτα της βήματα θα πρέπει να κάνει λίγο-πολύ τα πάντα: Από τις πωλήσεις και το marketing, τα οικονομικά και τα λογιστικά, μέχρι την παραγωγή και την υποστήριξη πελατών. Ο,τιδήποτε χρειαστεί ώστε η επιχειρηματική δραστηριότητα να λάβει σάρκα και οστά.

Στάδιο 2: Η οργάνωση
Στο δεύτερο στάδιο ανάπτυξης, ο επιχειρηματίας θα πρέπει να δώσει απόλυτη έμφαση στην οργάνωση. Η επιχείρηση πρέπει πάση θυσία να αποκτήσει δομές και διαδικασίες ώστε να πάψει να εξαρτάται από συγκεκριμένα πρόσωπα, τον ίδιο ή συνεργάτες του, αλλά να καταστεί μια υπαρκτή άυλη οντότητα, ένα συλλογικό υποκείμενο που έχει τη δική του κουλτούρα. Έχει μεγάλο ενδιαφέρον ότι στο στάδιο αυτό αποτυγχάνουν οι περισσότερες ελληνικές επιχειρήσεις: Δυστυχώς οι επιχειρηματίες είναι συγκεντρωτικοί και αποτυγχάνουν να διαχωρίσουν την προσωπικότητά τους από εκείνη του δημιουργήματός τους. Το εντυπωσιακό είναι ότι, συνήθως, εφαρμόζουν τις τακτικές αυτές για την -υποτιθέμενη- διαφύλαξη των προσωπικών τους συμφερόντων ενώ αντίθετα η συμμετοχή σε μια εταιρεία γίνεται ουσιαστικό περιουσιακό στοιχείο όταν η επιχείρηση λειτουργεί ανεξάρτητα του μετόχου!

Στάδιο 3: Η εξέλιξη
Στο τρίτο στάδιο η επιχείρηση έχει μεγαλώσει και η εμπλοκή του επιχειρηματία-ιδρυτή στις λειτουργίες τις εταιρείας είναι εκ των πραγμάτων περιορισμένη. Θα έλεγε κανείς πως το βασικότερο μέλημά του, πέρα από την αυτονόητη χάραξη στρατηγικής και παρακολούθηση των ανταγωνιστικων πλεονεκτημάτων της επιχείρησης σε σχέση με το εξωτερικό περιβάλλον, είναι η έμπνευση της ομάδας για την πραγμάτωση του συλλογικού οράματος - πάντοτε σε συμφωνία με τις αξίες της επιχείρησης. Ο ορισμός της ηγεσίας ως "η δραστηριότητα εκείνη που ενθουσιάζει την ομάδα προς την επίτευξη άριστων αποτελεσμάτων" νομίζω δίνει ένα εξαίρετο περίγραμμα των καθηκόντων του επιχειρηματία στο στάδιο αυτό.

Ο παραπάνω συλλογισμός, όπως είπα και στην αρχή, βασίζεται στην παραδοχή ότι κίνητρο του επιχειρηματία είναι η δημιουργία. Γνώμη μου είναι πως καμία επιτυχημένη επιχείρηση δεν μπορεί να προέλθει από κίνητρο άλλο της δημιουργίας. Πολύ περισσότερο μάλιστα, ο καιροσκοπισμός, η κερδοσκοπία και ο εγωισμός, "καρκινώματα" ας μου επιτραπεί να πω της επιχειρηματικότητας, είναι συνταγές αποτυχίας με μαθηματική ακρίβεια.