Φροντιστήριο, ιδιωτική εκπαίδευση και η διάλυση μιας χώρας

Όταν το 2001 ξεκινήσαμε την έρευνα αγοράς για το 'Ηλεκτρονικό Φροντιστήριο', δηλαδή το e-Frontistirio, συντομογραφία του οποίου είναι το eFront - το πρώτο προϊόν της Epignosis που ακόμα διαγράφει μια εξαιρετικά επιτυχημένη πορεία στη διεθνή αγορά - μείναμε έκπληκτοι με δυο πράγματα:

1. Το μέγεθος της δαπάνης: Η ελληνική οικογένεια δαπανούσε συνολικά περισσότερα από €2.000.000.000 (δυο δισεκατομμύρια ευρώ) σε ετήσια βάση για το φροντιστήριο των παιδιών της. Το ποσό είναι απλά *συγκλονιστικό* (φανταστείτε ότι ένα πολυετές ΕΣΠΑ είναι περίπου €20B - άρα ο έλληνας φορολογούμενος πληρώνει περίπου ένα ΕΣΠΑ από την τσέπη του για την *ενισχυτική διδασκαλία* των παιδιών του!).
2. Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του φροντιστηρίου: Μια πολύ πιεσμένη οικονομικά οικογένεια στο Κερατσίνι και μια ιδιαίτερα εύπορη οικογένεια στην Πολιτεία πλήρωναν περίπου τα ίδια χρήματα για φροντιστήριο - σίγουρα στην ίδια τάξη μεγέθους. Ήταν ένας νέος ορισμός του 'αγαθού πρώτης ανάγκης'. Για αυτό οι αγρότες που έκλειναν τους δρόμους φώναζαν 'δεν έχουμε να πληρώσουμε τα φροντιστήρια των παιδιών μας'.

Πίσω από αυτό το γεγονός βέβαια κρυβόταν κάτι τρομακτικά δυσάρεστο: Το ανομολόγητο κοινωνικό συμβόλαιο ήταν πως 'θα πληρώνετε όλοι αυτό το 'νταβατζιλίκι' και στη συνέχεια με μια αντικειμενική διαδικασία θα μπαίνετε σε σχολές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα από τις οποίες τα παιδιά σας θα 'αποκατασταθούν'.'

Για αυτό έφτασαν οι πανελλήνιες να είναι ο μοναδικός αξιόπιστος θεσμός στη νέα ελληνική δημοκρατία. Τη μια φορά που διέρρευσαν τα θέματα, έπεσε η κυβέρνηση (κυριολεκτικά, το σκάνδαλο Ράμου).

Για αυτό αυτό έφτασαν τμήματα νηπιαγωγών ή αστυνομικών να έχουμε κάποια στιγμή βάση γύρω στο 19 (τουλάχιστον στις διαδηλώσεις τρώγαμε δακρυγόνα που εκτόξευαν αριστούχοι, κάτι είναι κι αυτό).

Το ανομολόγητο αυτό όμως κοινωνικό συμβόλαιο οδήγησε στην κατάρρευση του μεταπολιτευτικού συστήματος το 2010. Όταν όλοι έπρεπε να 'λαδώσουν' (έστω και εμμέσως) για να 'αποκατασταθούν' στην πραγματικότητα κανονικοποιούσαν και αποδέχονταν τη διαφθορά, η οποία στα ανώτερα κλιμάκια έφτασε σε επίπεδα Λατινικής Αμερικής, ίσως και υψηλότερα.

Έφτασα να νομίζω πως κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει τι ακριβώς συνέβη με την 'ελληνική κρίση' αν δεν μελετήσει σε βάθος το φαινόμενο του φροντιστηρίου, όπως έγραφα το 2012: https://www.tsigos.gr/2012/08/deree.html

Τα τελευταία χρόνια παρατηρεί κανείς ότι η παράνοια του φροντιστηρίου αντικαθίσταται από μια νέα, εκείνη του ιδιωτικού σχολείου.

Η ελληνική κοινωνία εγκαταλείπει μαζικά το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης με αποτέλεσμα την επιταχυνόμενη κατάρρευση του τελευταίου. Ακριβώς το ίδιο έγινε και με το δημόσιο σύστημα υγείας: Όταν όλοι έφτασαν να απευθύνονται σε ιδιωτικά νοσοκομεία και κλινικές για οποιαδήποτε ιατρική φροντίδα, η κατάρρευση του ΕΣΥ κατέστη μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, με τις όποιες εξαιρέσεις απλώς να επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

Γεννήθηκα το 1977. Στα δικά μας χρόνια, αν εξαιρέσει κανείς τα σχολεία εγνωσμένου κύρους - της ελίτ, για να το πούμε όπως είναι - όπως το Κολλέγιο, η Σχολή Μωραΐτη και το Αρσάκειο (μιλώντας για εκείνη την εποχή, '80 και '90) ο βασικός λόγος που κάποιος πήγαινε σε ιδιωτικό σχολείο ήταν η αδυναμία του να περάσει τις τάξεις στο δημόσιο. Πήγαινε επί της ουσίας για να αγοράσει ένα απολυτήριο Λυκείου (το οποίο έφτασε να μην έχει καμία αξία).

Σήμερα όμως η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Βλέπουμε μεγάλα διεθνή funds να εξαγοράζουν σημαντικά ιδιωτικά σχολεία (Εκπαιδευτήρια Δούκα, Κωστέα - Γείτονα, Σχολή Μωραΐτη, κ.α.). Βλέπουμε ακόμα δεκάδες νέα, ανώνυμα ιδιωτικά σχολεία να ξεπηδούν σε περιοχές χαμηλού εισοδήματο, όπως η Δυτική Αθήνα. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό; Τι αναζητούν οι γονείς που στέλνουν τα παιδιά τους μαζικά στην ιδιωτική εκπαίδευση;

Δυστυχώς η θέση και μόνο του ερωτήματος προκαλεί θλίψη. Δείτε τους πιθανούς λόγους:

1. Υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης.
2. Δημιουργία φιλικών δεσμών με παιδιά ισχυρών οικογενειών.
3. Φυγή στο εξωτερικό για σπουδές αμέσως μετά τη μέση εκπαίδευση.
4. Κοινωνικό στάτους - αναγνώριση.
5. Ωράρια που βολεύουν την εργαζόμενη οικογένεια (συχνά οι γονείς δουλεύουν μέχρι τις 6:00 πλέον - τι κάνει για αυτό το δημόσιο σχολείο)
6. Αποφυγή μεταναστών (ή, για να το πω με το λεξιλόγιο όσων σκέφτονται έτσι, 'να μην έχει αλβανούς / πακιστανούς / γεωργιανούς κλπ κλπ)

Κάντε ένα πείραμα στη δική σας οικογένεια, εφόσον επιλέξατε κι εσείς ιδιωτικό σχολείο, να δείτε ποιος είναι ο πραγματικός λόγος. Ρωτήστε γνωστούς και φίλους, προσπαθώντας να πάρετε αυθόρμητες και ειλικρινείς απαντήσεις.

Τα αποτελέσματα θα σας εκπλήξουν. Ένα νέο ρήγμα γεννιέται στην ελληνική κοινωνία. Δημιουργείται μπροστά στα μάτια μας και κάνουμε πως δεν το βλέπουμε.

Ο Robert Reich ήταν υπουργός εργασίας στις ΗΠΑ επί Κλίντον. To 2018 έγραψε το υπέροχο βιβλίο "The Common Good" όπου λίγο πολύ ισχυρίζεται πως η άνθηση της ιδιωτικής παιδείας στις ΗΠΑ (μέχρι πολύ πρόσφατα εκεί, στο κέντρο του καπιταλισμού, επικρατούσε η δημόσια παιδεία!) θα καταστρέψει το 'αμερικανικό όνειρο', ακριβώς γιατί θα δημιουργήσει ένα ρήγμα στην κοινωνία.

Στην Αμερική το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει. Οι ΗΠΑ πληρώνουν ήδη το τίμημα αυτής της πολιτικής - διότι είναι μια καθαρή πολιτική απόφαση η διαχρονική υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας - ενώ σύντομα ο λογαριασμός θα έρθει και στη μικρή Ελλάδα μας.

Τα πιο έξυπνα μυαλά της χώρας για πολλές δεκαετίες θα έμπαιναν στο ΕΜΠ, στην Ιατρική, στη Νομική ή στη Φιλοσοφική Αθηνών. Κάποιοι ελαφρώς παρακάτω, όπως ο υποφαινόμενος, θα έμπαιναν στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (η μεγαλύτερη τύχη της ζωής μου!) ή και σε άλλα εξαιρετικά περιφερειακά πανεπιστήμια και ΤΕΙ (με την ορολογία της εποχής).

Σήμερα στο ελληνικό τριτοβάθμιο σύστημα θα πάνε μόνο όσοι δεν έχουν να πληρώσουν για να φύγουν στο εξωτερικό στα 18. Αυτό σιγά σιγά θα μετατρέψει την ελληνική οικονομία σε μια 'μονακαλλιέργεια του τουρισμού', όπως θα έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης. Δηλαδή, θα μας κάνει κάτι αντίστοιχο της Ταϊλάνδης, της Αιγύπτου ή το Μαρόκου.

Σκεφθείτε το καλά και πράξτε αναλόγως.

Όχι, δεν αναζητώ ήρωες που θα στείλουν τα παιδιά τους σε ένα δημόσιο σύστημα που καταρρέει - όπως προστάζει μια πολιτική δεκαετιών.

Ευελπιστώ να ενεργοποιήσω Πολίτες οι οποίοι θα απαιτήσουν όσο πιο επιτακτικά γίνεται τον πολλαπλασιασμό της επένδυσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Όχι την αύξηση κατά 10% ή 15%. Τον πολλαπλασιασμό της κατά 2 ή 3 φορές. Είναι όρος επιβίωσης.

Διότι αν οι πολιτικάντηδες σας πούνε ότι 'ενδιαφέρονται για την παιδεία', μπορείτε να τους απαντήσετε όπως οι αμερικάνοι φίλοι μας:

Money talks, bullshit walks.

Έρωτας και αξιοπρέπεια

Το να ερωτευτεί κάποιος παράφορα είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να νιώσει ότι χάνει πλήρως την αξιοπρέπειά του.

Την ίδια στιγμή, με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό και σίγουρα αντιφατικό, είναι μάλλον και ο μοναδικός ώστε να την βρει πραγματικά.

Ζωή και βίος

​Αξίζει πραγματικά μια ζωή που δεν θα την έδινες για τίποτα;

Έτυχε πριν μερικά χρόνια να συνομιλώ με έναν πολύ αξιόλογο άνθρωπο που ήταν υπεύθυνος ανάπτυξης αμυντικών συστημάτων υψηλής τεχνολογίας μίας - υποτίθεται (*) - ισχυρής ευρωπαϊκής χώρας. 

Αφού του εξέφρασα το θαυμασμό μου για όσα έχουν αναπτύξει, είπε το εξής:  

«Ευχαριστώ, πράγματι έχουμε αναπτύξει εξαιρετικές τεχνολογίες που μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικές στο πεδίο της μάχης». 

Αργότερα, αφού είχαμε πιει αρκετό κρασί μαζί με κάποιους καλούς φίλους, σχολίασε από το πουθενά: 

«Παιδιά ελπίζω να μην γίνει πόλεμος στα επόμενα χρόνια γιατί για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: Δεν ξέρω κανέναν στη χώρα μας που να είναι διατεθειμένος να πεθάνει για αυτήν».

Καταλαβαίνω πως δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό να θέλεις να δώσεις τη ζωή σου για την πατρίδα, ούτε για τη θρησκεία, ούτε για οτιδήποτε άλλο σε προστάζει το σύστημα ανά τους αιώνες. 

Αν το κάνεις, πρέπει να είναι προϊόν μίας ελεύθερης και συνειδητής επιλογής. 

Ταυτόχρονα όμως αναρωτιέμαι ως προς το τι σημαίνει η εξέλιξη σε μία κοινωνία όπου κανένας δε θα είναι διατεθειμένος να δώσει τη ζωή του για απολύτως τίποτα. 

Όπου η ‘επιβίωση’ θα είναι υπέρτατη αξία. Η ζωή θα προηγείται του νοηματοδοτημένου βίου. 

Όταν λοιπόν η ζωή από μόνη της αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, μήπως τελικά αρχίζει ίδια ζωή να στερείται και οποιοδήποτε νοήματος; 

(*) «υποτίθεται» καθώς καμία ευρωπαϊκή χώρα στην εποχή μας δεν είναι όντως ισχυρή — παρά μόνο στις συλλογικές της ψευδαισθήσεις. 

Σκοπός, νόημα και φόβος

Αν δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο θα ήσουν διατεθειμένος να δώσεις τη ζωή σου, 

Αν το μόνο στο οποίο προσβλέπεις είναι ένας αργός και ήρεμος θάνατος,

Του οποίου θα προηγηθούν μερικές στιγμές ‘ευτυχίας’, 

— όπως λανθασμένα αποκαλείς κάποιες στιγμές, συνήθως ρηχής, αισθησιακής απόλαυσης — 

Τότε εσύ είσαι αυτός, το φοβάμαι, που δεν τολμάς να δώσεις ένα αληθινό νόημα στο στιγμιαίο γεγονός της ύπαρξης σου,

Μια μικρή αναλαμπή, μια απειροελάχιστη αστραπή μέσα στον αιώνα των αιώνων,

Το απειροελάχιστο που εμείς οι ίδιοι μπορούμε να κάνουμε τεράστιο,

Με μια πράξη, με μια απόφαση συνειδητή, με μια αποδοχή:

Ότι είναι απλά το τίμημα ζωής ο θάνατος

Τίμημα που πρέπει δίχως δισταγμό να πληρώσουμε για ό,τι εμείς κρίνουμε σημαντικό 

Και είναι η κρίση μας αυτή, η συνειδητή απόφαση, που μας μετατρέπει σε μικρούς Θεούς 

Μικρούς, σίγουρα  

Θεούς, όμως.

Δήλωση μεγάλη και βαριά. Ταυτόχρονα πολύ αληθινή. 

Ποια είναι η ουσία;

- Στο είπε πρώτος ο Επίκουρος,

- Στο είπαν οι κορυφαίοι Στωικοί,

- Το βροντοφώναξε ο Ιησούς,

- Το διαλαλήσαν οι Άγιοι του,

- Το είπαν πρόσφατα ο Νίτσε και ο Καζαντζάκης, 

Το είπαν τόσοι και τόσοι σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. 

Μην φοβάσαι!

Δεν υπάρχει πραγματικά τίποτα που αξίζει να το φοβάσαι. 

Γίνε ο μικρός Θεός που θέλεις, που μπορείς, που δικαιούσαι και που αξίζεις.

Ανέλαβε την ευθύνη της ύπαρξης σου.

Δώσε το νόημα που εσύ θέλεις. 

Αυτός είναι ο σκοπός.

Περί πολιτικής και βόθρων

​Με αφορμή ένα πρόσφατο περιστατικό στην υποτιθέμενη δημόσια σφαίρα θα ήθελα να σημειώσω το εξής: 

Παλιά τα σπίτια είχαν βόθρους. Σε κάποιες περιοχές έχουν ακόμα. Δυστυχώς κάποιες σπάνιες φορές οι βόθροι ξεχειλίζουν. Η θέα και η οσμή των περιττωμάτων κάνουν τους κατοίκους του άτυχου σπιτιού να αηδιάσουν και να στρέψουν αλλού το βλέμμα τους. 

Σίγουρα πάντως κανείς κάτοικος του σπιτιού δεν σκέφτηκε να δηλώσει έκπληκτος ούτε για την ύπαρξη του βόθρου, ούτε για το περιεχόμενο του. 

Το κύριο πολιτικό αίτημα της εποχής μας

O βασικός κύκλος ανάπτυξης νέων προϊόντων στη σύγχρονη επιχειρηματικότητα λέγεται "build - measure - learn".

Φτιάχνω κάτι.

Παρατηρώ πως το χρησιμοποιούν οι πελάτες.

Από την παρατήρηση μαθαίνω και συνεχίζω στον επόμενο κύκλο.

Αυτή η πρακτική προσέγγιση οφείλει να χαρακτηρίζει και τα πολιτικά πράγματα. Να καταλάβουμε τι 'χτίσαμε' σαν πόλη, σαν κοινωνία. Να παρατηρήσουμε τι συνέβη και μετά, το βασικότερο όλων, να μάθουμε. Να μάθουμε όσα πρέπει για να τα πάμε καλύτερα στον επόμενο κύκλο.

Το μάθαμε από το 1974 έως την κατάρρευση του 2010;

Τι μάθαμε στα ταραγμένα χρόνια από το 2010 έως το 2019;

Τι μάθαμε από το 2019 έως το 2026;

Πρέπει να βρούμε το θάρρος να κοιτάξουμε την αλήθεια κατάματα. Πέρα από στερότυπα, επιθυμίες και την σκλαβιά των διάφορων "-ισμών', που όμως έλεγε ο Χαραλαμπίδης τελικά οδηγούν σε 'τεμπέλικα μυαλά'.

Ένα βέβαιο συμπέρασμα είναι πως παρά την ακραία ένταση και το αδιανόητο μέγεθος της κατάρρευσης του 2010, δυνάμεις του εξωτερικού αποφάσισαν να διατηρήσουν στη θέση του το σύστημα εξουσίας της μεταπολίτευσης. Το οποίο πια είναι ακόμα πιο σαθρό, ακόμα περισσότερο υπόδουλο και ελεγχόμενο.

Οι πρεσβείες κάνουν κουμάντο, αυτή είναι η πικρή αλήθεια για την Ελλάδα του 2026.

Αν δεν αλλάξει αυτή η θεμελιώδης πραγματικότητα, λίγα μπορει να ελπίζει κανείς για την Ελλάδα. 82 χρόνια μετά την απελευθέρωση του 1944, σχεδόν 200 χρόνια μετά τη δημιουργία του νεοελληνικού κράτους, η εθνική κυριαρχία και ανεξαρτησία παραμένουν ζητούμενα.

Είναι τα κύρια και αναγκαία ζητούμενα. Ενδεχομένως να είναι και ικανά. Χωρίς αυτά όμως, είναι βέβαιο, άσπρη μέρα δεν πρόκειται να δούμε.

(*) Η Ελλάδα δημιουργήθηκε ως προτεκτοράτο υπό την προστασία κυρίως της Μεγάλης Βρετανίας και δευτερευόντως της Γαλλίας και της Ρωσίας. Από το 1946 και μετά οι Βρετανοί παρέδωσαν τα ηνία στις ΗΠΑ, κρατώντας κι αυτοί ένα μερίδιο επιρροής μαζί με Γάλλους και με Ρώσους. Η πραγματικότητα αυτή ισχύει ακόμα και σήμερα που μιλάμε.

(**) Αφήνω στον ψαγμένο αναγνώστη να διερωτηθεί ποια ήταν η μοναδική, ολιγόμηνη περίοδος αληθινής ανεξαρτησίας στα 200 αυτά χρόνια.

(***) Όποιος νομίζει πως η Ελλάδα μπορεί αντικειμενικά σήμερα να βρει κυριαρχία και ανεξαρτησία οπουδήποτε αλλού πέρα από την ισότιμη συμμετοχή σε μια νέα, ανοιχτή, δημοκρατική Ευρωπαϊκή Ομοσπονδιακή Ένωση, στερείται, δυστυχώς, οποιασδήποτε επαφής με την πραγματικότητα.

Ανθεκτικότητα: Η κορυφαία ποιότητα των ιδρυτών

Ανθεκτικότητα.

Αυτή είναι η κορυφαία αρετή της επιχειρηματικότητας. Να έχεις βρεθεί στριμωγμένος στη γωνία, να είσαι με την πλάτη στον τοίχο, και όμως να συνεχίζεις να το παλεύεις.

Να μην τα παρατάς ποτέ.

Το προϊόν να μην είναι ακριβώς αυτό που περίμενες. Οι πελάτες να συμπεριφέρονται απροσδόκητα. Το marketing να είναι δύσκολο. Οι οφειλές να συσσωρεύονται, οι πιστωτές να πιέζουν.

Ο δρόμος μοιάζει να οδηγεί σε αδιέξοδο. Οι περισσότεροι θα τα παρατήσουν. Ο αληθινός επιχειρηματίας όμως, εφόσον συνεχίζει να κινητοποιείται από το όραμά του, εφόσον συνεχίζει να βρίσκει νόημα στον δύσβατο αυτόν δρόμο, θα συνεχίσει.

Θα πάει κόντρα στο ρεύμα, θα ρίξει γροθιά στο μαχαίρι. Θα πληγωθεί και άθελά του θα πληγώσει. Όμως δεν θα το βάλει κάτω. Θα συνεχίσει μέχρι τέλους.

Κάποιες φορές θα του βγει, κάποιες άλλες όχι. Έχει σημασία όμως; Σημασία έχει η διαδρομή. Το τελικό αποτέλεσμα απλά θα επιβεβαιώσει ότι υπήρχε κάποια αξία. Κάθε φορά όμως θα αποκαλύπτεται νέα γνώση, που τελικά είναι το μόνο που έχει αξία.

Να ζητάτε λοιπόν αυτό που στα αγγλικά λέγεται "skin-in-the-game".

Και να προσέχεται τους "free-riders". Αυτούς δηλαδή που εμείς τα λαϊκά παιδιά τους λέγαμε απλώς "τζάμπα μάγκες". Από αυτούς, μακριά κι αγαπημένοι.

υγ. Ο Theodore Roosevelt είχε περιγράψει μιλώντας στη Σορβόννη στις 23/4/1910:

"It is not the critic who counts; not the man who points out how the strong man stumbles, or where the doer of deeds could have done them better. The credit belongs to the man who is actually in the arena, whose face is marred by dust and sweat and blood; who strives valiantly; who errs, who comes short again and again, because there is no effort without error and shortcoming; but who does actually strive to do the deeds; who knows great enthusiasms, the great devotions; who spends himself in a worthy cause; who at the best knows in the end the triumph of high achievement, and who at the worst, if he fails, at least fails while daring greatly, so that his place shall never be with those cold and timid souls who neither know victory nor defeat.“