Δεκαπέντε χρόνια μετά

Λένε πως ο χρόνος είναι ο καλύτερος γιατρός. Σε εμένα όμως ο πανδαμάτωρ δεν έκανε καλή δουλειά.

Την περασμένη Κυριακή συμπληρώθηκαν 15 χρόνια από τότε που η μητέρα μου, η μαμά μου, η μάνα που αναζητώ σε κάθε μεγάλη δυσκολία, μας άφησε ξαφνικά στα 75 της χρόνια. Παρότι είναι οι γλυκές αναμνήσεις που κυριαρχούν στη μνήμη μου, συχνά εξακολουθώ να ξεχειλίζω από θλίψη και οργή για αυτό που βίωσα ως μία πολύ άδικη απώλεια.

Από την περασμένη Πέμπτη το βράδυ έως την Κυριακή το μεσημέρι είχα την ευλογία - ας μου επιτραπεί η λέξη - να ξαναβρεθώ στο Ηράκλειο με 35 συμφοιτητές μου, 30 χρόνια μετά από την εποχή που φτάσαμε κι εμείς πρωτοετείς στην Κρήτη. Δύσκολα μπορώ να περιγράψω τα συναισθήματα χαράς και πληρότητας που ένιωσα αυτό το τριήμερο, συνυπάρχοντας εκ νέου, συζητώντας και διασκεδάζοντας με πραγματικά υπέροχους ανθρώπους που ήρθαν για τον σκοπό αυτό από την Αμερική, την Ευρώπη και από πολλά μέρη της Ελλάδας. Μια εμπειρία πραγματικά μοναδική και ανεπανάληπτη.

Όταν όμως το μεσημέρι του Σαββάτου αποφάσισα να επισκεφτώ το σπίτι που έμενα στο Μεγάλο Κάστρο (ένα δωμάτιο, για να ακριβολογούμε, βγαίνοντας από το κτήριο το χέρι μου ασυναίσθητα έπιασε το κινητό μου και άρχισε να πληκτρολογεί τον αριθμό του πατρικού μου. Η σφαλιάρα που έφαγα συνειδητοποιώντας τι συμβαίνει ήταν δυνατή και επώδυνη. Τίποτα δεν μπορούσε να σταματήσει τα δάκρυά μου.

Γεννήθηκα το 1977. Ο 17-χρόνος αντάρτης του ΕΛΑΣ Δημήτρης Τσίγκος, ο μεγάλος αδερφός του μπαμπά μου, είχε πέσει στον αγώνα για τη λευτεριά 33 χρόνια νωρίτερα. Πάντα μου έκανε μεγάλη εντύπωση το πως γίνεται να είμαι σχεδόν σίγουρος ότι τον θείο Μήτσο τον είχα με κάποιο τρόπο γνωρίσει. Τόσο έντονη ήταν η ανάμνηση του, τέσσερις και πέντε δεκαετίες μετά τον θάνατο του.

Πλησιάζοντας πλέον τα 50 μου χρόνια, για ένα πράγμα είμαι σίγουρος: 

Το γεγονός ότι συνειδητοποιείς τελικά το μη αναστρέψιμο της απώλειας, το γεγονός ότι στην μνήμη σου κυριαρχούν στιγμές χαράς, δεν σημαίνει πως σε καμία περίπτωση πόνος ξεπερνιέται πραγματικά. Δεν σημαίνει ότι το πένθος τελειώνει. Η θλίψη κρύβεται κάτω από το χαλάκι της ψυχής σου και αργά ή γρήγορα θα σε χτυπήσει οπωσδήποτε. Τόσο όταν το περιμένεις όσο κι όταν δεν το περιμένεις.

Δάκρυσα όταν άκουσα το «Ελένη» στη βάπτιση της κόρης μου. Δάκρυσα όμως κι όταν επισκέφθηκα το φοιτητικό μου σπίτι στο Ηράκλειο. Δεν σε ρωτά ο πόνος πότε θα αναδυθεί στην επιφάνεια.

Μερικά χρόνια πριν ένας άλλος άνθρωπος, που είναι πλέον μαζί με την κόρη μου το πιο μεγάλο δώρο στη ζωή μου, η γυναίκα μου, μου μίλησε για ένα βιβλίο που λέγεται «Το δώρο του θυμού». Το βιβλίο αυτό εξηγεί πως μπορούμε να μετουσιώσουμε τον θυμό σε δημιουργική ενέργεια. Κάπως έτσι γεννήθηκε το «Ετήσιο μαθητικό βραβείο ‘Ελένη Μπουγιατιώτου’».

Οι δυνάμεις μας είναι ακόμα μικρές, όμως θα μεγαλώσουν. Η μέριμνα μας πρώτα για τα φιλολογικά μαθήματα στα σχολεία του Ασπροπύργου και στη συνέχεια για όλους τους τόπους στους οποίους υπηρέτησε η Ελένη Μπουγιατιώτου - Ελευσίνα, Μέγαρα και Κερατέα στην Αττική αλλά και Βουκολιές, Κάνδανος και Πέραμα στην Κρήτη - θα είναι σταθερή, συνεπής και αυξανόμενη.

Η μαμά μου είχε βαθιά χριστιανική πίστη. Η αγαπημένη παιδική της φίλη Μαρία Χρυσσάλη - αργότερα Ηγουμένη Μαριάμ, σε μοναστήρι στην περιοχή της Μάνδρας - με διαβεβαίωνε πως το πνεύμα της υπάρχει ακόμα. Με πολύ μεγάλο σεβασμό στην χριστιανική θρησκεία και την ορθόδοξη παράδοση, στο πλαίσιο της οποίας διαμορφώθηκα, δεν μπορώ παρά να δηλώσω αγνωστικιστής. Δηλώνω όμως ταυτόχρονα πως δεν υπάρχει γλώσσα στον κόσμο, ούτε καν η γλώσσα των Θεών, η ελληνική, ικανή να περιγράψει πόσο πολύ θέλω η πίστη της μαμάς μου να αποδειχτεί αληθινή.

Μέχρι τότε βρίσκω μεγάλη παρηγοριά στη βεβαιότητά μου ότι η Ελένη Μπουγιατιώτου θα ενθουσιαζόταν με οποιαδήποτε πρωτοβουλία ενίσχυσης της παιδείας στην Ελλάδα, ειδικά σε ότι έχει να κάνει με την γλώσσα. Η βεβαιότητα εκείνη νοηματοδοτεί την προσπάθεια αυτή, σε σημαντικό βαθμό μου προσφέρει αντίβαρο στον πόνο και την θλίψη.

Σε κατάσταση ισχυρότατου σοκ εκείνη την Τρίτη 27 Σεπτεμβρίου 2011, προσπαθώντας να πω μερικά λόγια για τη μαμά μου, ο νους μου οδηγήθηκε σε τρεις λέξεις:

Πίστη, Λόγος και Αγάπη.

Αυτή είναι η πυξίδα που μου άφησε η Ελένη Μπουγιατιώτου. Αυτή νομίζω είναι η κύρια κληρονομιά της στα παιδιά και στα εγγόνια της αλλά και στον μεγάλο αριθμό μαθητών της μετά από 37 χρόνια υπηρεσίας. Η πυξίδα αυτή θα συνεχίσει να μας καθοδηγεί σε οτιδήποτε κάνουμε για να τιμήσουμε την μνήμη της και για αποκτήσει βαθύτερο νόημα ο βίος μας.

 

Για την ελληνική γλώσσα

​Έτυχε να έρθω πρόσφατα σε επαφή με αρκετά σχολεία στην Αθήνα, ιδιωτικά και δημόσια, μένοντας άναυδος με την ελάχιστη έως, στην καλύτερη περίπτωση, μέτρια σημασία που δίνεται στην ελληνική γλώσσα.

Οφείλω να ομολογήσω μάλιστα πως το πρόβλημα φαίνεται να είναι μάλλον μεγαλύτερο στα ιδιωτικά σχολεία. 

Είναι απογοητευτικό να μην δίνουμε την πρέπουσα προσοχή στον θησαυρό αυτό της ανθρωπότητας, στον φάρο της νόησης που έπαιξε ρόλο καθοριστικό στην προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει Άνθρωπος.

Δεν θα πω πολλά. Ελπίζω από τη μια οι κρατούντες και από την άλλη οι εκπαιδευτικοί λειτουργοί να αναρωτηθούν από που αντλούν την εξουσιοδότηση να διαπράξουν ένα τέτοιο πολιτισμικό έγκλημα. 

Είμαστε πολίτες του κόσμου. Μιλάμε ενδεχομένως πολλές γλώσσες, συναλλασσόμενοι με ανθρώπους από όλες τις γωνιές της υδρογείου. Συμμετέχουμε στην παγκοσμιοποίηση με αυτοπεποίθηση.

Δεν τίθεται κάποιο θέμα ‘γλωσσικού εθνικισμού’. Καμία σχέση. Τίθεται αντίθετα ένα θέμα ευθύνης: Ευθύνης για τον θησαυρό που οι προηγούμενες γενιές μας παρέδωσαν όχι μόνο να τον προφυλάξουμε αλλά ακόμα να τον εξελίξουμε. 

Εκπαιδευτικοί, γονείς και όλη η κοινωνία ας φροντίσουμε οι επόμενες γενιές να μάθουν ελληνικά.

Επιχειρηματικότητα, ιδέες και γλώσσα στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Τι είναι μια εταιρεία;

Αξίζει πραγματικά να αναρωτηθούμε. Είναι το ΑΦΜ της ή το καταστατικό της; Μήπως είναι τα γραφεία της ή άραγε το προϊόν της;

Αν το μελετήσουμε θα καταλήξουμε πως είναι κάτι πέρα από αυτό. Είναι μια ιδέα, ένα όραμα ή ίσως μια κοινή πεποίθηση, η οποία με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο ενώνει και συντονίζει ανθρώπους ώστε να συν-εργαστούν και να συν-δημιουργήσουν προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Στο μνημειώδες έργου του ‘Sapiens’ ο Harari αναφέρει έναν παρόμοιο συλλογισμό. Όταν το διάβασα μου φάνηκε υπερβολικός, όσο όμως το σκέφτομαι και όσο αναλογίζομαι την εμπειρία, τελικά κρίνω πως έχει δίκιο.

Μια εταιρεία είναι (και αυτή) μια ιδέα.

Να προσέχουμε τις ιδέες μας λοιπόν και να φροντίζουμε να τις μοιραζόμαστε με τους σωστούς ανθρώπους, μην ξεχνώντας πως αυτός είναι τελικά ο ρόλος τους: Να υπηρετούν τον άνθρωπο.

Τέλος, ειδικά στην εποχή της αναπλαστικής τεχνητής νοημοσύνης (Gen AI), πρέπει να ξαναδούμε με μεγάλη σοβαρότητα την γλώσσα. Αν χάσουμε, ή καλύτερα αν σταματήσουμε να εξελίσσουμε την γλώσσα, θα είναι ένα μεγάλο πισωγύρισμα για την ανθρωπότητα καθότι χωρίς γλώσσα, δεν υπάρχουν (αξιόλογες) ιδέες. Αν φτάσουμε εκεί, καμιά μηχανή δεν θα μπορέσει να μας βοηθήσει.

Τώρα λοιπόν που ξεκινά η σχολική χρονιά, αν θέλετε ακούστε με: Μην σας απασχολούν οι πολλές δραστηριότητες, ούτε το απύθμενο βάθος των διαφόρων δεξιοτήτων.

Τα παιδιά μας βασικά πρέπει να μάθουν να γράφουν και να μιλάνε. Να κάνουν φυσική αγωγή και μουσική, όπως θέλει η κλασική παιδεία. Πάνω απ' όλα όμως, να διδαχτούν να αγαπάνε. Αν επιτευχθούν αυτά, η αποστολή μας ως κοινωνία θα έχει εκπληρωθεί. 

Δεν λέμε "καλησπέρα" μετά τις 12:00 το μεσημέρι

Στα ελληνικά η ‘εσπέρα’ είναι το βράδυ. Δεν είναι δηλαδή εσπέρα όσο έχουμε φως της ημέρας. Οπότε το ‘καλησπέρα’ αποδίδει ορθά το ‘good evening’.

Τα τελευταία χρόνια έχει επικρατήσει και στην Ελλάδα η αγγλική συνήθεια να λέμε "καλησπέρα" μετά τις 12:00, αποδίδοντας έτσι το ‘good afternoon’.

Μόνο που είναι λάθος! Το λεξικό αναφέρει τα εξής:

'εσπέρα', θηλυκό.

Το χρονικό διάστημα από την δύση του ηλίου μέχρι να επικρατήσει (βαθύ) σκοτάδι.

Μπορεί λοιπόν αν θέλει κάποιος να πει απλά ‘καλό απόγευμα’. Ή ίσως, αν και προσωπικά μου φαίνεται ακραίο, να λέει ‘καλημέρα’ όσο υπάρχει φως, όπως για παράδειγμα κάνουν οι γάλλοι με το ‘bonjour’.

Nα πάμε στην Αγορά, όχι στο Forum

Η χρήση της ελληνικής γλώσσας σε κείμενα και θεσμούς εντός Ελλάδας αποτελεί όχι μόνο πολιτιστική υποχρέωση αλλά και ένδειξη αυτογνωσίας και σεβασμού στην ιστορική μας κληρονομιά. Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, οραματιστής διανοητής που έφυγε από τη ζωή τον Μάρτιο του 2024, είχε επισημάνει με ιδιαίτερη έμφαση την αναγκαιότητα να αποφεύγεται η χρήση του όρου "Forum" και να προτιμάται η λέξη "Αγορά". Αυτή η θέση του είναι σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ, καθώς καλούμαστε να αναδείξουμε την πλούσια γλωσσική μας κληρονομιά απέναντι στον συχνά άκριτο γλωσσικό δανεισμό.

Η λέξη "Αγορά" δεν είναι απλώς ένας ελληνικός όρος. Είναι μια λέξη με βαθιά ιστορική και πολιτιστική ρίζα, η οποία κυριαρχούσε στον δημόσιο βίο της αρχαίας Ελλάδας. Η Αγορά, ως χώρος συνάθροισης, διαλόγου και λήψης αποφάσεων, αποτέλεσε το πρότυπο για τον δημόσιο διάλογο και τη συμμετοχική δημοκρατία. Αντίθετα, το "Forum", που προέρχεται από τη λατινική γλώσσα, είναι ένα αντιδάνειο εμπνευσμένο από την ελληνική Αγορά. Όταν λοιπόν έχουμε την αυθεντική έννοια που πηγάζει από τη δική μας ιστορία, γιατί να επιλέγουμε το αντίγραφο;

Ο Χαραλαμπίδης τόνιζε ότι η εμμονή στη χρήση ξενικών όρων, όπως το "Forum", δείχνει έναν γλωσσικό επαρχιωτισμό και μια περιφρόνηση για τη δυναμική της ελληνικής γλώσσας. Η ελληνική είναι μια γλώσσα με παγκόσμια επιρροή, καθώς συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της επιστημονικής ορολογίας και του δυτικού πολιτισμού. Η αποδοχή του όρου "Forum" αντί για "Αγορά" στους ελληνικούς θεσμούς μειώνει τη βαρύτητα της δικής μας πολιτιστικής ταυτότητας και δείχνει αδυναμία να υποστηρίξουμε τη μοναδικότητά μας.

Επιπλέον, η λέξη "Αγορά" φέρει ένα νοηματικό φορτίο που ξεπερνά τη σημασία ενός απλού χώρου συνάθροισης. Η Αγορά ήταν χώρος οικονομικής δραστηριότητας, κοινωνικής ζύμωσης, πολιτικής έκφρασης και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι μια λέξη που μπορεί να περιγράψει απόλυτα τις σύγχρονες ανάγκες για διάλογο και συνεργασία στους ελληνικούς και διεθνείς θεσμούς. Αντίθετα, το "Forum" χρησιμοποιείται συχνά χωρίς την ιστορική του σύνδεση, υποβαθμίζοντας την πολιτιστική σημασία που προσδίδουν οι ελληνικές ρίζες.

Η θέση του Μιχάλη Χαραλαμπίδη προσφέρει ένα καίριο μήνυμα για την ανάγκη αναβίωσης της ελληνικής γλώσσας ως στοιχείου εθνικής ταυτότητας. Η Αγορά, ως έννοια και λέξη, είναι παγκόσμια αναγνωρίσιμη, έχει ουσία και βαρύτητα και συνδέει το παρελθόν με το μέλλον. Η χρήση της στις ελληνικές πρωτοβουλίες και θεσμούς δεν είναι απλώς μια επιλογή, αλλά μια δήλωση πολιτιστικής αυτοπεποίθησης.

Σε μια εποχή όπου οι διεθνείς όροι συχνά κατακλύζουν τη γλώσσα μας, η χρήση της λέξης "Αγορά" αποτελεί έναν τρόπο να αναδείξουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά και να υπενθυμίσουμε την ιστορική μας συνεισφορά στη διαμόρφωση του παγκόσμιου πολιτισμού. Ας ακολουθήσουμε το παράδειγμα του Μιχάλη Χαραλαμπίδη και ας επαναφέρουμε την Αγορά στο κέντρο του ελληνικού διαλόγου.

Σημείωση: Αυτό το άρθρο περιλαμβάνει περιεχόμενο που παρήχθη από το ChatGPT.

Όχι, δεν «το ακούω»

Όλο και πιο συχνά συναντώ ανθρώπους που χρησιμοποιούν την έκφραση «το ακούω» εννοώντας κάτι σαν αυτό που λέμε με την αγγλική φράση “I hear you”.

Με ξενίζει πολύ. Τόσο το ρήμα “to hear” στα αγγλικά όσο, περισσότερο ίσως, και το “entendre” στα γαλλικά, τα μεταφράζουμε ως «ακούω» στα ελληνικά. Όμως σε εκείνες τις γλώσσες έχουν και τη σημασία της «κατανόησης» (όχι δηλαδή απαραίτητα και της συμφωνίας). Εξ ου και η περίφημη “entente” — η συμμαχία της «κατανόησης» που κέρδισε τον Α’ παγκόσμιο πόλεμο (στα σχολικά βιβλία διαβάζαμε για τις «δυνάμεις της Αντάντ»).

Παρότι υπάρχουν πολύ περισσότερο ειδικοί από εμένα, στα νέα ελληνικά νομίζω πολύ καλύτερο είναι να πούμε «το αντιλαμβάνομαι», «σε κατανοώ», ίσως ακόμα και «καταλαβαίνω» για να δείξουμε ότι μας είναι σαφές τι λέει ο συνομιλητής μας, χωρίς απαραίτητα να συμφωνούμε.

Όχι λοιπόν, δεν «το ακούω»! Πιθανότατα «το καταλαβαίνω» ή ίσως «το αντιλαμβάνομαι».

Έλληνες ή Γραικοί;

Όλο και συχνότερα βλέπω πολλούς, πολλές φορές ιδιαίτερα αξιόλογους, συμπολίτες μας να διαμαρτύρονται για την χρήση των όρων "Greece" και "Greek" όσον αφορά τη χώρα μας και να προωθούν τα - κάπως γραφικά στην αγγλική τους απόδοση - "Hellas", "Hellenic" και "Hellene". 

Στην αρχή η σχετική θέση μου φαινόταν λογική και μάλιστα προσπάθησαν να χρησιμοποιήσω και εγώ τους σχετικούς όρους. Δεν μπορώ να κρύψω όμως ότι γρήγορα μου φάνηκε πολύ άβολο. Θυμήθηκα εξάλλου πως στο Δημοτικό Σχολείο μαθαίναμε τα τελευταία λόγια του ήρωα της επανάστασης Αθανασίου Διάκου:

"Εγώ γραικός γεννήθηκα, γραικός θε να πεθάνω"

Γιατί λοιπόν να μας ενοχλεί τόσο πολύ; Στη συνέχεια έκανα μια αναζήτηση στο διαδίκτυο για την ετυμολογία του όρου "γραικός" / "γραικία". Σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια, "Ο Αριστοτέλης, το Πάριο χρονικό, ο Απολλόδωρος κ.α. αναφέρουν ότι οι Έλληνες πριν λέγονταν Γραικοί, πρβ: «πρώτον μεν Γραικοί νυν δε Έλληνες» (Πάριο Χρονικό). Ειδικότερα, ο Απολλόδωρος λέει ότι οι πέτρες που πετούσαν πίσω τους ο Δευκαλίωνας και η γυναίκα του Πύρρα και γίνονταν άνθρωποι λέγονταν Γραικοί και μετά μετονομάστηκαν σε Έλληνες από τον βασιλιά Έλληνα, γιο του βασιλιά Δευκαλίωνα".

Με λίγα λόγια, πρώτα ονομαστήκαμε Γραικοί και μετά Έλληνες.

Συνέχισα λίγο την αναζήτησή μου και είδα ότι οι Λατίνοι τη χώρα μας την έλεγαν "Graecia" και τους Έλληνες "Graeci". Εδώ πραγματικά αξίζει να γίνει η εξής παρατήρηση, χωρίς να θέλω να μπω στα χωράφια των ιστορικών: Εάν υπάρχει σήμερα η ανάμνηση του ελληνικού μεγαλείου της κλασικής εποχής, αυτό αναμφίβολα το οφείλουμε στους Ρωμαίους. Το οφείλουμε σε τέτοιο βαθμό που, μέσα από τη δημιουργία του Ανατολικού Ρωμαϊκού κράτους, οι όροι Ρωμαίος (Ρωμιός) και Έλληνας, έφτασαν να ταυτίζονται, όπως και η ρωμιοσύνη με τον ελληνισμό.

Θα έλεγα λοιπόν πως οι σχετικές ενοχλήσεις μάλλον στερούνται ιστορικού υποβάθρου. Πολύ περισσότερο θα πρότεινα όλοι μας να μελετήσουμε βαθύτερα τον ρόλο που έπαιξε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ιδιαίτερα η ανατολική μετεξέλιξή της, στη διάσωση και τη διάδοση του ελληνικού πνεύματος.

Όχι, δεν μας υποτιμά κανείς αναφέροντάς μας σαν "Greeks" και την όμορφη χώρα μας σαν "Greece". Κάθε άλλο, χρησιμοποιούν τον πιο αυθεντικό, παλιότερο ορισμό μας. Αντίθετα, αυτό που μας υποτιμά, ίσως και μας προσβάλλει, είναι η επιφανειακή αντιμετώπιση των πραγμάτων, η οποία φοβάμαι πως είναι πλήρως αντίθετη με τον ελληνικό λόγο.