48: Ευγνωμοσύνη και ευθύνη

Την Τρίτη 9 Δεκεμβρίου 2025 έκλεισα τα 48 μου χρόνια. Μαζί με τη χαρά των ευχών, ένιωσα την ανάγκη να σταθώ για λίγο απέναντι στον χρόνο. Όχι με μελαγχολία, αλλά με καθαρό μυαλό.

Θυμήθηκα τον εαυτό μου το 2000, τότε που ιδρύσαμε τη Virtual Trip. Εκείνη την εποχή κάποιος 48 ετών μου φαινόταν «μεγάλος». Σήμερα καταλαβαίνω ότι μπορεί κανείς να νιώθει νέος και γεμάτος ενέργεια και σ’ αυτή την ηλικία. Πιθανότατα και σε αρκετά μεγαλύτερη.

Η πραγματικότητα βέβαια είναι πως βρίσκομαι στα πρώτα χρόνια της λεγόμενης μέσης ηλικίας. Και αυτό, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, μου γεννά δύο πολύ καθαρά συναισθήματα: ευγνωμοσύνη και ευθύνη.

Ευγνωμοσύνη, γιατί έχω ζήσει πολύ περισσότερα απ’ όσα θα τολμούσα να φανταστώ όταν ξεκινούσαμε τότε — μαζί με τον Περικλή, τον Μίλτο, τον Νίκο και τον Χάρη. Και ευγνωμοσύνη, γιατί δεν μου διαφεύγει κάτι βασικό: όσα για εμάς σήμερα είναι «δεδομένα», για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων στον κόσμο παραμένουν δύσκολα ή και άπιαστα.

Γεννήθηκα στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70, σε μια κοινωνία που —με τα καλά και τα κακά της— μου έδωσε σταθερότητα και ευκαιρίες. Αυτή η πραγματική, και συχνά ανομολόγητη, καλή τύχη δεν μου διαφεύγει. Δεν αισθάνομαι ότι δικαιούμαι τίποτα εκ των προτέρων. Αντίθετα, νιώθω βαθιά ευγνώμων για την οικογένειά μου, για τους συνιδρυτές μου, και για όλους τους ανθρώπους με τους οποίους δουλέψαμε μαζί αυτά τα 25 χρόνια.

Ακριβώς αυτή η επίγνωση, όμως, φέρνει και την άλλη πλευρά: την ευθύνη. Την ευθύνη να αξιοποιήσουμε ό,τι έχουμε στη διάθεσή μας για να προσφέρουμε κάτι ουσιαστικό σε περισσότερους ανθρώπους.

Όχι μόνο στους περίπου 500 ανθρώπους του δικού μας οικοσυστήματος, αλλά ούτε μόνο στις περίπου 40.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις που εξυπηρετούμε παγκοσμίως. Τελικά, το αποτέλεσμα της δουλειάς μας αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών που στηρίζονται στις τεχνολογίες μας. Σε αυτούς αναφερόμαστε, άμεσα ή έμμεσα, κάθε μέρα.

Σκέφτομαι συχνά ότι όταν ένα συλλογικό, δημιουργικό εγχείρημα προσφέρει πραγματικό όφελος, τότε η δουλειά αποκτά σκοπό πέρα από την προσωπική επιτυχία. Κάπως έτσι γίνεται και «χρέος» — ίσως με την έννοια που μιλά για Χρέος ο Καζαντζάκης. Και κάπου εκεί επιστρέφει ξανά μια απλή αλήθεια: τίποτα από αυτά δεν γίνεται χωρίς ομάδα. Η ομαδικότητα είναι που κάνει τη διαφορά. Χρέος λοιπόν προς την ομάδα, χρέος προς τον συνεργάτη, και σε τελική ανάλυση χρέος προς τον συνάνθρωπο.

Αν κάτι με κάνει σήμερα πιο αισιόδοξο από ποτέ, είναι η πεποίθηση ότι μια διεθνής, ουσιαστικά επιδραστική τεχνολογική επιχείρηση μπορεί πράγματι να αναπτυχθεί από την Ελλάδα. Το έχουμε αποδείξει ότι διαθέτουμε δυνατότητες, αξίες και —κυρίως— ανθρώπους για να το κάνουμε.

Ίσως αυτό να είναι τελικά και το παράδοξο της ηλικίας: το σώμα μετρά χρόνια, αλλά η προοπτική, ο ενθουσιασμός και η αισιοδοξία για όσα έρχονται σε κάνουν να νιώθεις νέος.

Η αλήθεια μου είναι πως στα 48 δεν αισθάνομαι μεγάλος. Αισθάνομαι όμως πιο συνειδητοποιημένος. Και αν κρατώ κάτι από αυτή τη χρονιά, είναι πως ό,τι είναι εκτός του ελέγχου μας δεν πρέπει να το φοβόμαστε.

Αντίθετα, οφείλουμε να επικεντρωθούμε σε εκείνα που μπορούμε να ελέγξουμε: την προσπάθεια, την επιμονή, τις καλές προθέσεις.

Σε αυτά θέλω να μείνω συνεπής. Και θα το κάνω.

Ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους για τις ευχές. Τα καλύτερα είναι μπροστά μας.

Για τον Γιάννη Καραμπάση

Τον Μάρτιο του 2001 βρέθηκα στην Πάτρα ερχόμενος από το Ηράκλειο και κάναμε μια πρώτη συνάντηση με τον Σάκη Παπαγγελή για πιθανή συνεργασία. Από τη συνάντηση αυτή προέκυψε η ιδέα για το "e-Φροντιστήριο" που αργότερα μας έδωσε το eFront, and the rest is history.

Για να μπορέσει να προχωρήσει όμως αυτή η ιδέα και να γραφτεί αυτή η ιστορία, υπήρξαν διάφοροι άνθρωποι που έπαιξαν τον ρόλο του καταλύτη. 

Τα πράγματα έχουν περίπου ως εξής: Στο Ηράκλειο είχαμε εγκατασταθεί στο Επιστημονικό & Τεχνολογικό Πάρκο Κρήτης. Πριν πάω στην Πάτρα έκανα μια μικρή έρευνα και είδα με κάποια έκπληξη ότι υπάρχει εκεί το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, ένας παρόμοιος οργανισμός. Τους έστειλα email και μου απάντησε άμεσα ο Διευθυντής του Πάρκου. Λεγόταν Γιάννης Καραμπάσης.

Τον Γιάννη θυμάμαι ότι τον επισκέφτηκα στο γραφείο του στο ΕΠΠ (για όσους ξέρουν την Πάτρα είναι κοντά στο Πανεπιστήμιο, πίσω από το νοσοκομείο), αμέσως μετά τον καφέ που ήπιαμε με τον Σάκη στο κέντρο της Πάτρας. Του είπα την ιδέα, του φάνηκε πολύ ενδιαφέρουσα. Μου είπε πως υπήρχε ένα νέο πρόγραμμα της ΓΓΕΤ που λεγόταν "Πράξε-Α" και θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει την ιδέα μας.

Είπαμε να μείνουμε σε επαφή, όπως και κάναμε. Συναντιόμασταν είτε στην Πάτρα ή στην Αθήνα οι τρεις μας και μας βοηθούσε πολύ κάνοντας αυτό που σήμερα θα λέγαμε mentoring and/or coaching. Κάποια μέρα με πήρε τηλ και μου είπε ότι "την έγραψε εκείνος την πρόταση στη ΓΓΕΤ" και "δεν είναι κακή ιδέα να την υποβάλλουμε", πράγμα που και κάναμε. Η πρόταση εγκρίθηκε και έτσι πήραμε μια χρηματοδότηση περίπου €20.000, η οποία μας έδωσε την πρώτη υποτυπώδη έκδοση του eFront.

Αργότερα, στις αρχές του 2003, καθώς ο Γιάννης πια είχε μετακομίσει στην Αθήνα, συζητούσαμε για αυτό που σήμερα θα λέγαμε "go to market strategy" του e-Φροντιστηρίου. Μας πρότεινε να κάνουμε ένα web site που θα έχουμε περιεχόμενο από γνωστούς συγγραφείς που θα μιλούσαν για την εκπαίδευση. Έλεγε πως αν είχαμε καλό περιεχόμενο, το site αυτό θα είχε πολλούς επισκέπτες και κάποιους από αυτούς θα μπορούσαμε να τους 'προωθήσουμε' στο eFront (νομίζω σήμερα αυτό το λέμε content marketing). Μας πρότεινε τέλος αυτό το site να το ονομάσουμε 'Επίγνωσις', για προφανείς λόγους. Το site δεν έγινε ποτέ, όπως ούτε το e-Φροντιστήριο, όμως νομίζω όλοι ξέρουμε ότι η 'Επίγνωσις' τελικά όντως δημιουργήθηκε.

Το 2004 συζητώντας με τον Γιάννη μας μίλησε για το EBAN (www.eban.org) και μας εξήγησε τι σημαίνει business angel & venture capital. Τον Nοέμβριο του 2004 οργανώσαμε μαζί την εκδήλωση "ΠΡόΣΩ", που ήταν από τις πρώτες (σίγουρα οι πρώτη από ιδιώτες) στην Ελλάδα για την αξιοποίηση ερευνητικών αποτελεσμάτων μέσω ίδρυσης 'τεχνοβλαστών', δηλαδή spin-off & spin-out επιχειρήσεων.

Αργότερα ο Γιάννης μας βοήθησε για δυο χρόνια ως σύμβουλος διοίκησης τόσο στην Επίγνωσις όσο και στη vtrip όσο και στις υπόλοιπες εταιρείες, πολλές φορές με καθοριστική συμβολή, όπως για παράδειγμα στο έργο των διαβατηρίων. 

Από το 2007 και μετά οι δρόμοι μας χώρισαν, μείναμε όμως πάντα σε επαφή και είχαμε άριστες σχέσεις. Τα τελευταία χρόνια μιλούσαμε δυο - τρεις φορές τον χρόνο για μια αμοιβαία ενημέρωση. Χαιρόταν πολύ και ήταν περήφανος για την Επίγνωσις και συνολικά για τον οργανισμό που δημιουργήσαμε.

Του τηλεφώνησα τον Σεπτέμβριο για να τον καλέσω σε ένα από τα Open Q&A μας. "Έχω μπει ξανά στο νοσοκομείο, Δημήτρη" μου λέει. "Υπάρχει μια μικρή επιπλοκή, πρέπει να εγχειριστώ ξανά". Τον ρώτησα πως νιώθει, μου είπε "ξέρω ότι είναι δύσκολη επέμβαση, δεν έχω άλλη επιλογή όμως, οπότε θα την κάνω και όλα θα πάνε καλά". Του ευχήθηκα περαστικά και είπαμε να μιλήσουμε "σε κανένα μήνα" για να κανονίσουμε πότε θα έρθει να μας μιλήσει.

Κάποια στιγμή στα τέλη Νοεμβρίου όμως έμαθα ότι μετά την εγχείρηση ο Γιάννης προσβλήθηκε από μια ενδονοσοκομειακή λοίμωξη η οποία εν τέλει αποδείχθηκε μοιραία. Μας άφησε τον Οκτώβριο σε ηλικία 68 ετών.

Είναι πολύ περίεργο όταν κοιτάς 15 και 20 χρόνια πίσω και βλέπεις τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξαν άνθρωποι που βρέθηκαν εντελώς τυχαία στον δρόμο σου. Είναι ακόμα πολύ διδακτικό να βλέπεις ότι άνθρωποι που - το καταλαβαίνεις δεκαετίες μετά - ήταν αναμφίβολα μπροστά από την εποχή τους, σπανίως προλαβαίνουν να ανταμειφθούν για αυτό. Είναι τέλος πολύ δύσκολο να μαθαίνεις ότι έναν άνθρωπο που μπορούσες πάντα να του ζητήσεις μια χρήσιμη συμβουλή σε κάποιο κρίσιμο ζήτημα, γνωρίζοντας ότι θα λάβεις μια σοβαρή και καλοπροαίρετη απάντηση, δεν θα μπορέσεις να τον ξαναδείς.

Θέλω να κλείσω το άρθρο αυτό λέγοντας ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Γιάννη Καραμπάση, καθώς έπαιξε έναν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή μας. Οι σκέψεις μου είναι τώρα με τους δικούς του ανθρώπους, στους οποίους λείπει πολύ.

Παράλληλα, θέλω να προτείνω σε όλους να είμαστε ιδιαίτερα ευγνώμονες προς ανθρώπους που είναι γύρω μας, τόσο οικογένεια, όσο φίλους και συνεργάτες. Ας προσπαθούμε όσο μπορούμε να τους βοηθούμε και οπωσδήποτε να τους ευχαριστούμε πάντοτε για τη βοήθεια που μας δίνουν. Δεν ξέρω εάν τελικά μένει τίποτα άλλο στη ζωή, πέρα από αυτό το συναίσθημα ευγνωμοσύνης.