Ακούει κανείς συχνά σε συζητήσεις σχετικό με το 'friend zone' - μια υποτιθέμενη 'ζώνη φιλίας' που χωρίζει δυο πρόσωπα, το ένα εκ των οποίων έχει ερωτικό ενδιαφέρον για το άλλο. Είναι όμως έτσι; Όντως η φιλία και ο έρωτα είναι έννοιες ασύμβατες;
Ας δούμε τι έλεγε ο Επίκουρος, κορυφαίος των φιλοσόφων κατ' εμέ, όπως επίσης και ο Αριστοτέλης, επίσης μέγιστος της νόησης.
Ο Επίκουρος μιλά για τη φιλία ως την ύψιστη ευτυχία. Λέει συγκεκριμένα πως δεν μπορεί να φανταστεί μεγαλύτερη ευτυχία από εκείνη που νιώθει κανείς στη διάρκεια μιας ευχάριστης και ενδιαφέρουσας συζήτησης με φίλους. Νομίζω πως έχει δίκιο.
Ο Αριστοτέλης από την άλλη κάνει τα πράγματα ακόμα πιο ενδιαφέροντα, μιλώντας για τον έρωτα ως 'μια ακραία μορφή φιλίας'.
Είναι σημαντικό να θυμηθούμε πως όταν πέθανε ο Αριστοτέλης ο Επίκουρος ήταν ήδη 19 ετών, οπότε σίγουρα η επίδρασή του θα ήταν σημαντική. Σχεδόν υποχρεωτικά, λοιπόν, γεννιέται το ερώτημα της στάσης του Επίκουρου ως προς τον έρωτα. Τι να πίστευε άραγε ο γιος του Νεοκλή και της Χαιρεστράτης;
Ήταν πολύ επιφυλακτικός. Όχι για τον έρωτα καθ'αυτό αλλά για τις συνέπειες της σχετικής αλληλουχίας συναισθημάτων. Αρχικά ο Επίκουρος περιγράφει το σχήμα που γνωρίζουμε όλοι:
- Πόθος,
- Μέθη,
- Εκπλήρωση,
- ...και ύστερα ζήλεια ή πλήξη
Δηλώνει λοιπόν μια ξεκάθαρη ανησυχία και προειδοποίηση. Ο έρωτας δεν είναι «κακός» από μόνος του. Είναι όμως ασταθής, γιατί τρέφεται από την έλλειψη και φωτίζεται από τον φόβο της απώλειας. Κι αν κοιτάξουμε βαθύτερα, πίσω από την απώλεια παραμονεύει ο πρωταρχικός φόβος: ο φόβος του θανάτου. Ο φόβος που ο άνθρωπος πρέπει να ξεπεράσει για να γίνει πραγματικά ευτυχισμένος. Γι’ αυτό ο Επίκουρος κατατάσσει τον έρωτα στις μη αναγκαίες ηδονές: πρόσκαιρη απόλαυση, χωρίς συνεισφορά στη γαλήνη.
Η ευδαιμονία για τον Επίκουρο, για να χρησιμοποιήσουμε επίσης έναν χαρακτηριστικό όρο του Αριστοτέλη, δεν μετριέται με εξάρσεις, αλλά με αταραξία.
Η «τετραφάρμακος» δείχνει την κατεύθυνση:
"Ἄφοβον ὁ θεός, ἀνύποπτον ὁ θάνατος· καὶ τἀγαθὸν μὲν εὔκτητον, τὸ δὲ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον."
Όταν ο θάνατος «οὐδέν πρὸς ἡμᾶς», ατονεί κι η ρίζα της ανησυχίας που κάνει τον εραστή να προσκολλάται, να ζητά κατοχή, να αγωνιά. Τότε ο έρωτας μπορεί να υπάρξει πιο ήρεμος, ως αγαθό που δεν σφετερίζεται τον νου.
Εδώ αναδεικνύεται η φιλία:
Ο Επίκουρος την υμνεί ως το σταθερότερο στήριγμα της ανθρώπινης ζωής: «χορεύει ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας να ξυπνήσουμε για χάρη της ευτυχίας». Η φιλία δεν υπόσχεται αθανασία ούτε ζητά εγγυήσεις· προσφέρει ασφάλεια χωρίς κατοχή, χαρά χωρίς άγχος, αμοιβαιότητα χωρίς σκιά. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος παύει να διαπραγματεύεται με το κενό και αρχίζει να νοηματοδοτεί συνειδητά τον βίο του.
Ο Επίκουρος δεν κηρύσσει αποχή, αλλά μέτρο και καθαρότητα: πρώτα οι αναγκαίες συνθήκες του σώματος και του βίου, η «γαστρός ἡδονή» ως βάση ηρεμίας, κι έπειτα οι επιλογές που συντηρούν την αταραξία.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο έρωτας αξίζει όταν δεν αναζωπυρώνει τον υπαρξιακό πανικό· όταν, φωτισμένος από τη φιλία, γίνεται σχέση ελευθερίας.
Ίσως λοιπόν ο έρωτας να είναι η αρχή της φλόγας και η φιλία η διάρκειά της.
Ο πρώτος μας συγκλονίζει, η δεύτερη μας γαληνεύει. Κι επειδή έχουμε πράγματι μία μόνο ζωή, τότε το ζητούμενο δεν είναι η παράταση της ταραχής, αλλά η καλλιέργεια εκείνης της ήρεμης χαράς που κάνει την τελευταία ημέρα —όπως έγραψε ο ίδιος ο φιλόσοφος— «ευτυχισμένη».
Πράγμα που, τελικά, απαιτεί τόσο τον έρωτα όσο και τη φιλία. Έννοιες τελικά που, υπό ένα πρίσμα ωριμότητας, μόνο αντίθετες δεν είναι.
