48: Ευγνωμοσύνη και ευθύνη

Την Τρίτη 9 Δεκεμβρίου 2025 έκλεισα τα 48 μου χρόνια. Μαζί με τη χαρά των ευχών, ένιωσα την ανάγκη να σταθώ για λίγο απέναντι στον χρόνο. Όχι με μελαγχολία, αλλά με καθαρό μυαλό.

Θυμήθηκα τον εαυτό μου το 2000, τότε που ιδρύσαμε τη Virtual Trip. Εκείνη την εποχή κάποιος 48 ετών μου φαινόταν «μεγάλος». Σήμερα καταλαβαίνω ότι μπορεί κανείς να νιώθει νέος και γεμάτος ενέργεια και σ’ αυτή την ηλικία. Πιθανότατα και σε αρκετά μεγαλύτερη.

Η πραγματικότητα βέβαια είναι πως βρίσκομαι στα πρώτα χρόνια της λεγόμενης μέσης ηλικίας. Και αυτό, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, μου γεννά δύο πολύ καθαρά συναισθήματα: ευγνωμοσύνη και ευθύνη.

Ευγνωμοσύνη, γιατί έχω ζήσει πολύ περισσότερα απ’ όσα θα τολμούσα να φανταστώ όταν ξεκινούσαμε τότε — μαζί με τον Περικλή, τον Μίλτο, τον Νίκο και τον Χάρη. Και ευγνωμοσύνη, γιατί δεν μου διαφεύγει κάτι βασικό: όσα για εμάς σήμερα είναι «δεδομένα», για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων στον κόσμο παραμένουν δύσκολα ή και άπιαστα.

Γεννήθηκα στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’70, σε μια κοινωνία που —με τα καλά και τα κακά της— μου έδωσε σταθερότητα και ευκαιρίες. Αυτή η πραγματική, και συχνά ανομολόγητη, καλή τύχη δεν μου διαφεύγει. Δεν αισθάνομαι ότι δικαιούμαι τίποτα εκ των προτέρων. Αντίθετα, νιώθω βαθιά ευγνώμων για την οικογένειά μου, για τους συνιδρυτές μου, και για όλους τους ανθρώπους με τους οποίους δουλέψαμε μαζί αυτά τα 25 χρόνια.

Ακριβώς αυτή η επίγνωση, όμως, φέρνει και την άλλη πλευρά: την ευθύνη. Την ευθύνη να αξιοποιήσουμε ό,τι έχουμε στη διάθεσή μας για να προσφέρουμε κάτι ουσιαστικό σε περισσότερους ανθρώπους.

Όχι μόνο στους περίπου 500 ανθρώπους του δικού μας οικοσυστήματος, αλλά ούτε μόνο στις περίπου 40.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις που εξυπηρετούμε παγκοσμίως. Τελικά, το αποτέλεσμα της δουλειάς μας αφορά τα εκατομμύρια των χρηστών που στηρίζονται στις τεχνολογίες μας. Σε αυτούς αναφερόμαστε, άμεσα ή έμμεσα, κάθε μέρα.

Σκέφτομαι συχνά ότι όταν ένα συλλογικό, δημιουργικό εγχείρημα προσφέρει πραγματικό όφελος, τότε η δουλειά αποκτά σκοπό πέρα από την προσωπική επιτυχία. Κάπως έτσι γίνεται και «χρέος» — ίσως με την έννοια που μιλά για Χρέος ο Καζαντζάκης. Και κάπου εκεί επιστρέφει ξανά μια απλή αλήθεια: τίποτα από αυτά δεν γίνεται χωρίς ομάδα. Η ομαδικότητα είναι που κάνει τη διαφορά. Χρέος λοιπόν προς την ομάδα, χρέος προς τον συνεργάτη, και σε τελική ανάλυση χρέος προς τον συνάνθρωπο.

Αν κάτι με κάνει σήμερα πιο αισιόδοξο από ποτέ, είναι η πεποίθηση ότι μια διεθνής, ουσιαστικά επιδραστική τεχνολογική επιχείρηση μπορεί πράγματι να αναπτυχθεί από την Ελλάδα. Το έχουμε αποδείξει ότι διαθέτουμε δυνατότητες, αξίες και —κυρίως— ανθρώπους για να το κάνουμε.

Ίσως αυτό να είναι τελικά και το παράδοξο της ηλικίας: το σώμα μετρά χρόνια, αλλά η προοπτική, ο ενθουσιασμός και η αισιοδοξία για όσα έρχονται σε κάνουν να νιώθεις νέος.

Η αλήθεια μου είναι πως στα 48 δεν αισθάνομαι μεγάλος. Αισθάνομαι όμως πιο συνειδητοποιημένος. Και αν κρατώ κάτι από αυτή τη χρονιά, είναι πως ό,τι είναι εκτός του ελέγχου μας δεν πρέπει να το φοβόμαστε.

Αντίθετα, οφείλουμε να επικεντρωθούμε σε εκείνα που μπορούμε να ελέγξουμε: την προσπάθεια, την επιμονή, τις καλές προθέσεις.

Σε αυτά θέλω να μείνω συνεπής. Και θα το κάνω.

Ένα μεγάλο ευχαριστώ σε όλους για τις ευχές. Τα καλύτερα είναι μπροστά μας.

Ασπρόπυργος 1995

Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου έγινε η συνάντηση των συμμαθητών του Λυκείου Ασπροπύργου που αποφοιτήσαμε το 1995. Πέρασαν 30 χρόνια. Είναι κάπως αντιφατικό, αδιανόητο και υπέροχο ταυτόχρονα! 

Θέλω να ευχαριστήσω θερμά τους καταπληκτικούς συμμαθητές μου, η χαρά που τους είδα - κάποιους πρώτη φορά μετά το 1995! - είναι πολύ μεγάλη. Η ανταπόκριση της κοινότητάς μας ήταν επίσης μεγάλη: Μαζευτήκαμε περίπου 100 άτομα, από μια τάξη 135 παιδιών. 

Τριάντα χρόνια μετά, καθένας μας έχει πάρει τον δρόμο του. Μας ενώνουν όμως οι αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων, η αγάπη προς τον τόπο μας και μια ισχυρή αίσθηση κοινότητας. 

Όσο με αφορά, έχω φύγει από τον Ασπρόπυργο εδώ και αρκετά χρόνια πια. Είναι όμως ο τόπος που γεννήθηκα και μεγάλωσα, ο τόπος που ζουν πολλοί φίλοι και συγγενείς μου και η γη που αναπαύονται οι γονείς και όλοι οι πρόγονοί μου. Είναι βαθιά μέσα στην καρδιά μου και όσο επιτρέπουν οι δυνάμεις μου, θα τον υποστηρίζω.

Θα ήθελα επίσης να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στους εξαίρετους καθηγητές μας, τόσο αυτούς που ήταν μαζί μας το Σάββατο όσο και σε αυτούς που δεν τα κατάφεραν. Ήμασταν τυχεροί που τους είχαμε και χάρη σε αυτούς το Λύκειο Ασπροπύργου ήταν ένα πραγματικά πολύ καλό σχολείο.

υγ. 'Οχι, δεν ήταν μόνο ο Αλέξης πρόεδρος δεκαπενταμελούς!

Από τη σημερινή πορεία του Πολυτεχνείου

​Αν ένα πράγμα το λέει το σύνθημα σωστά είναι ότι πράγματι «οι επαναστάσεις δεν μπαίνουν σε μουσεία». 

Τι σημαίνει άραγε σήμερα, τον Νοέμβρη του 2025, το να εμπνέεσαι από το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και το Πολυτεχνείο; 

Σίγουρα οι άνθρωποι αυτοί θα απεχθάνονταν την «ειδωλολατρεία» που αναπτύχθηκε. Οπως έλεγε και ο δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης, «δεν αρκεί να ήσουν δημοκράτης το ‘73, πρέπει να είσαι και σήμερα».

Ποιος να είναι άραγε σήμερα αυτός ο δρόμος; 

Μόνο αν συνομιλήσουμε με αυθεντικότητα, θάρρος και ειλικρίνεια θα μπορέσουμε να τον βρούμε.

Το σημερινό μου συμπέρασμα είναι πολύ συγκεκριμένο:

Έστω και 5 λεπτά σε μια πορεία είναι αναζωογονητικά. Όσο υπάρχει κόσμος που κατεβαίνει στους δρόμους, ακόμα και με ένα θολό «γιατί», υπάρχει ελπίδα. 

Προς την επαναφορά του Υπουργείου Έρευνας και Τεχνολογίας

Έγινε γνωστό σήμερα μέσα από δημοσίευμα του Απόστολου Λακασά στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, ότι δρομολογείται η δημιουργία ενός νέου, ενιαίου Υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας, που θα συγκεντρώσει τις σήμερα διάσπαρτες αρμοδιότητες και θα δημιουργήσει ένα συνεκτικότερο, διαφανές και αποτελεσματικό οικοσύστημα Έρευνας και Καινοτομίας.

Οι πολιτικές μου θέσεις και συγκεκριμένα η αξιολόγησή μου για την τωρινή κυβέρνηση της χώρας είναι γνωστές. Νιώθω όμως την ανάγκη να σημειώσω πως η κίνηση αυτή είναι στη σωστή κατεύθυνση και πρέπει να επικροτηθεί απ’ όσους νοιάζονται για τη χώρα. 

Για να είμαι απόλυτα σαφής, η κίνηση που επικροτώ είναι η επαναφορά της ευθύνης για την έρευνα και την τεχνολογία σε επίπεδο Υπουργείου. Αυτό είναι πραγματικά πάρα πολύ σωστό. Αντίθετα, διατηρώ επιφυλάξεις για τη σύγχυση μεταξύ έρευνας και καινοτομίας. Η καινοτομία είναι κάτι που μπορεί να υπάρξει και χωρίς την υψηλή τεχνολογία, οπότε πρέπει να αντιμετωπιστεί ευρύτερα. Τέλος, παρότι κατανοώ το σκεπτικό, παραμένω επιφυλακτικός για την ένταξη της ανώτατης εκπαίδευσης στον ίδιο φορέα με τα ερευνητικά εργαστήρια.

Θα ήθελα ακόμα να σημειώσω το εξής: Διάβαζα πρόσφατα το βιβλίο του Καθηγητή Ιάκωβου Βαςάλου, συνιδρυτή του ΙΤΕ και ιδρυτή του ΕΚΕΤΑ, με τίτλο «Περιπέτειες Έρευνας στην Ελλάδα».  Σε μεγάλο βαθμό προκιπτει πως ό,τι καλό έγινε μεταπολιτευτικά στη χώρα στην έρευνα, την καινοτομία και στην τεχνολογία ανάγεται στην ίδρυση του Υπουργείου Έρευνας και Τεχνολογίας το 1982, στο σχετικό όραμα του Ανδρέα Παπανδρέου και σε έναν εμπνευσμένο υπουργό, τον Καθηγητή Γιώργο Λιάνη (όχι, δεν πρόκειται για τον δημοσιογράφο). Οποίον τον ενδιαφέρει η ιστορία πέρα από τα κλισέ και τα στερεότυπα, να κάνει την έρευνα του και νομίζω θα συμφωνήσει με την παραπάνω αξιολόγηση. 

Δυστυχώς εκείνο το βήμα πρωτοπορίας είχε μικρό ορίζοντα. Το υπουργείο τρία χρόνια αργότερα μετατράπηκε — δηλαδή, υποβαθμίστηκε — σε Γενική Γραμματεία και τη συνέχεια την γνωρίζουμε όλοι. 

Μακάρι το νέο εγχείρημα να συγκροτηθεί σωστά και, το κυριότερο, να αγκαλιαστεί απ’ όλους. Η σημασία του είναι υπαρξιακή. Οι επόμενες κυβερνήσεις πρέπει να το υποστηρίξουν όσο και η τωρινή που το δημιουργεί. 

Όταν η ικανότητα και οι πόροι δεν αρκούν: Μαθήματα από τη φούσκα των DotCom στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης

​Από τα πρώτα μου βήματα στην επιχειρηματικότητα, πριν από δυόμισι δεκαετίες, θυμάμαι καλά τη γεύση της υπερβολικής σιγουριάς. Είχαμε πάθος, ταλέντο, όνειρο. Η ομάδα ικανή, οι άνθρωποι εξαιρετικοί, η δουλειά ατέλειωτη. Κι όμως —κάποιες φορές— το αποτέλεσμα ήταν αποτυχία.

Όχι από έλλειψη προσπάθειας· αλλά από λάθος προσανατολισμό.

Το ίδιο συνέβη σε μια ολόκληρη γενιά επιχειρηματιών την εποχή της «φούσκας των DotCom». Υπήρχαν τότε συναρπαστικά μυαλά, μεγάλες ιδέες, άφθονα κεφάλαια. Στα χαρτιά, όλα έδειχναν πως οδηγούσαν σε μια νέα εποχή ευημερίας. Στην πράξη, πολλοί οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο. Χάθηκαν πολλά χρήματα, οι καριέρες χιλιάδων ανθρώπων έκαναν ένα μεγάλο πισωγύρισμα.

Βλέπω ξανά το ίδιο σκηνικό να στήνεται σήμερα — με αφορμή την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Και αυτή τη φορά ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Γιατί η AI μάς δίνει μια απίστευτη δύναμη: μπορούμε να δημιουργούμε πιο γρήγορα από ποτέ. Ιδέες, πρωτότυπα, προϊόντα — όλα παράγονται σε ρυθμούς που πριν λίγα χρόνια θα θεωρούσαμε αδιανόητους.

Όμως αυτό κρύβει και τον μεγάλο κίνδυνο: να κατευθύνουμε αυτή την ταχύτητα προς τη λάθος κατεύθυνση.

Έχω ζήσει τέτοιες στιγμές. Να δουλεύουμε μήνες σε κάτι που αγαπάμε, να επενδύουμε χρόνο, ενέργεια, χρήμα — και ξαφνικά να καταλαβαίνουμε ότι χτίζαμε κάτι που ο κόσμος δεν χρειαζόταν. Είναι από τις πιο δύσκολες αλήθειες στην επιχειρηματικότητα. Σε ταπεινώνει, αλλά σε ωριμάζει.

Από εκεί έμαθα πως πριν από όλα χρειάζεται μια νοοτροπία: καθαρότητα, ταπεινότητα, διάθεση να αμφισβητήσεις τον εαυτό σου.

Μετά χρειάζεται ο τρόπος δουλειάς. Όχι περίπλοκες μεθοδολογίες· απλά πράγματα:

— να δοκιμάζεις γρήγορα,

— να ακούς προσεκτικά,

— να αλλάζεις όταν πρέπει.

Μικρά βήματα, γρήγορη μάθηση, συνεχής επαφή με τον άνθρωπο που θα χρησιμοποιήσει αυτό που φτιάχνεις. Αυτή η φιλοσοφία —την οποία αργότερα ονόμασαν Lean Startup— έγινε για μένα μια σταθερή πυξίδα.

Και εδώ έρχεται η όμορφη αντίφαση της εποχής: η AI που μας δίνει υπερβολική ταχύτητα, μπορεί ταυτόχρονα να μας προστατέψει. Μπορεί να μας δείξει τι αξίζει να φτιαχτεί, όχι μόνο πώς να το φτιάξουμε. Να αναδείξει ανάγκες, να φωτίσει ευκαιρίες, να αποκαλύψει μοτίβα που δεν βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Αν τη χρησιμοποιήσουμε με σύνεση, μπορεί να γίνει ο πιο πιστός μας σύμμαχος.

Για αυτό πιστεύω ότι η επόμενη δεκαετία δεν θα ανήκει στους πιο βιαστικούς.

Θα ανήκει σε αυτούς που δουλεύουν με συνείδηση, με αλήθεια, με προσανατολισμό. Σε όσους συνδυάζουν τη δύναμη της τεχνολογίας με την ανθρώπινη κρίση. Σε όσους παραμένουν κοντά στον άνθρωπο — όχι στο hype.

Το μέλλον είναι ανοιχτό και γεμάτο δυνατότητες. Ας μην επαναλάβουμε τα λάθη του παρελθόντος. Ας δημιουργήσουμε με κατεύθυνση, με ουσία, με τόλμη. Και κυρίως, ας θυμηθούμε κάτι απλό: 

Η ταχύτητα είναι χρήσιμη μόνο όταν ξέρεις προς τα πού πας.

Αδήριτη ανάγκη για την επανίδρυση της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων - Ένα κάλεσμα προς τους νέους δημιουργούς

Το καλοκαίρι του 2011, σε μια στιγμή μεγάλης συλλογικής έμπνευσης, περισσότεροι από εκατόν πενήντα άνθρωποι ανταποκρίθηκαν σε ένα δημόσιο κάλεσμα και συμμετείχαν στις ιδρυτικές συναντήσεις της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων (ΕΕΝΕ), που πραγματοποιήθηκαν στο αμφιθέατρο της ΓΣΕΒΕΕ στην Αθήνα.

Η προσπάθεια αυτή προφανώς δεν γεννήθηκε εν κενώ. Προέκυψε σαν ωρίμανση της πρωτοβουλίας "One Hundred Startups" η οποία οργάνωσε τρεις φορές το Greek Startup Forum, φέρνοντας μαζί ιδρυτές, επενδυτές, ερευνητές, δημοσιογράφους και διάφορους άλλους παραγωγικούς φορείς που ενδιαφέρονταν για το φαινόμενο της νεοφυούς επιχειρηματικότητας.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως ήταν μια εποχή βαθιάς κρίσης και ανασφάλειας, μα και μιας σπάνιας ευκαιρίας για δημιουργία. Τότε, για πρώτη φορά, ένα κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας συνειδητοποίησε ότι η χώρα χρειαζόταν —και εξακολουθεί να χρειάζεται— ένα ριζικά διαφορετικό μοντέλο επιχειρηματικής ανάπτυξης. Το παλιό μοντέλο, χτισμένο πάνω στην κρατική εξάρτηση και την εσωστρέφεια, είχε καταρρεύσει αφήνοντας πίσω του οικονομική και ηθική ερήμωση.

Η ΕΕΝΕ γεννήθηκε ως απάντηση σε αυτή την ανάγκη. Και δεν ήταν μόνο ελληνική πρωτοπορία. Ήταν από τις πρώτες προσπάθειες σε ευρωπαϊκό επίπεδο να οργανωθεί η φωνή των νέων, καινοτόμων επιχειρηματιών. Μόνο το German Startups Association είχε προηγηθεί, ενώ δεκάδες άλλοι φορείς ακολούθησαν τα επόμενα χρόνια.

Είναι χαρακτηριστικό πως η ίδια η έκφραση «νεοφυής επιχείρηση» καθιερώθηκε μέσα από εκείνη τη διαδικασία· εμπνευστής της ήταν ο ιδρυτικός γενικός γραμματέας της Ένωσης, δικηγόρος Γιώργος Παπαδόπουλος. Ήταν μια εποχή όπου όλα έπρεπε να ειπωθούν για πρώτη φορά — να οριστούν, να αποκτήσουν σχήμα και περιεχόμενο.

Η ΕΕΝΕ είχε το θάρρος να διατυπώσει έναν σαφή ορισμό: νεοφυής είναι μια επιχείρηση νέα, αυτόνομη —όχι προϊόν κληρονομικού ή ταξικού προνομίου, ούτε κρατικής εξάρτησης— καινοτόμος και με προοπτική δυναμικής ανάπτυξης. Να είναι δηλαδή μια επιχείρηση μεγάλων οριζόντων. Αυτή η τρίτη προϋπόθεση ήταν η καρδιά του ορισμού, γιατί ανέδειξε τον πυρήνα της νεοφυούς επιχειρηματικότητας: τη φιλοδοξία να μεγαλώσει, να παράξει αξία και να σταθεί διεθνώς.

Παράλληλα, η Ένωση είχε τη διορατικότητα να χαρτογραφήσει πέντε στρατηγικούς τομείς για την ανάπτυξη των startups στην Ελλάδα: τεχνολογίες πληροφορικής και επικοινωνιών, τουρισμό, πολιτισμό, αγροδιατροφική επιχειρηματικότητα, ενέργεια και μεταφορές — με έμφαση στις καθαρές μορφές και τη ναυτιλία. Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πως μια ομάδα εθελοντών, χωρίς χρηματοδότηση, κατέληξε τότε σε συμπεράσματα πιο καθαρά και ουσιαστικά από μελέτες εκατομμυρίων ευρώ που ακολούθησαν.

Το όραμα της ΕΕΝΕ ήταν ξεκάθαρο: να υπάρξει ένας ανοιχτός, συλλογικός και αντιπροσωπευτικός φορέας των startups, από τα startups και για τα startups. Ένας οργανισμός που θα ανήκει στους ίδιους τους δημιουργούς του, που θα εκφράζει τις ανάγκες και τις αξίες της νέας επιχειρηματικότητας — της επιχειρηματικότητας που βασίζεται στη γνώση, στην καινοτομία και στην εξωστρέφεια, όχι στην εύνοια και στις “γνωριμίες”.

Η ΕΕΝΕ ήταν η πρώτη που είπε με σαφήνεια πως η αντίληψη της επιχειρηματικότητας ως μιας ευνοιοκρατικής εμπορικής σχέσης με το κράτος είναι στον πυρήνα του οικονομικού προβλήματος της χώρας. Πρότεινε ένα νέο μοντέλο, την οικονομίας της συνεργασίας, της γνώσης και της δημιουργικότητας και κάλεσε κάθε δημιουργό να ενταχθεί στο νέο αυτό κίνημα.

Το δίδαγμα της πρώτης εμπειρίας

Από την πρώτη εμπειρία της ΕΕΝΕ προκύπτει και ένα σημαντικό δίδαγμα. Οι νεοφυείς επιχειρήσεις είναι, από τη φύση τους, εφήμερες: ζουν καθημερινά υπό πίεση, παλεύοντας για επιβίωση, ανάπτυξη και χρηματοδότηση. Συχνά οι άνθρωποι που τις δημιουργούν δεν είχαν —και δεν έχουν ούτε σήμερα— τον χρόνο να συνεισφέρουν όσο θα ήθελαν σε συλλογικές προσπάθειες, παρότι το επιθυμούν. Όμως αυτή η πραγματικότητα έχει πλέον αλλάξει.

Ο αριθμός των ελληνικών startups έχει πολλαπλασιαστεί, και μαζί του έχει αυξηθεί ο βαθμός ωριμότητας και συνειδητοποίησης. Υπάρχει σήμερα κρίσιμη μάζα ανθρώπων που μπορούν να διαθέσουν τον χρόνο, την ενέργεια και την προσοχή που χρειάζεται, ώστε η Ελληνική Ένωση Νεοφυών Επιχειρήσεων να επιτύχει πραγματικά τους σκοπούς της.

Και κάτι ακόμη: παρότι η νέα Ένωση θα θελήσει να συνεργαστεί με κρατικούς και θεσμικούς φορείς όπως το Elevate Greece και άλλες σχετικές πρωτοβουλίες, έχει τεράστια σημασία η αντιπροσωπευτικότητα, η διαφάνεια και η ενεργός συμμετοχή. Μόνο έτσι μπορεί να υπάρχει ένας συλλογικός φορέας που εκφράζει αυθεντικά την κοινότητα — και όχι συμφέροντα τρίτων.

Είναι επίσης πολύ ενδιαφέρον πως η πιο επιτυχημένη δράση της ΕΕΝΕ ήταν οι συναντήσεις «Είμαι - Κάνω - Θέλω», όπου οι ιδρυτές και τα στελέχη νεοφυών επιχειρήσεων μπορούσαν να συζητήσουν αδιαμεσολάβητα και ισότιμα, να υποστηρίξουν ο ένας τον άλλον χωρίς προϋποθέσεις και να καλλιεργήσουν στην πράξη την κουλτούρα της συνεργασίας που τόσο λείπει από το ελληνικό επιχειρηματικό περιβάλλον.

Η ώρα της επανίδρυσης

Η παραδοσιακή επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα, ιδιαίτερα οι μεγάλες και κρατικοεξαρτημένες επιχειρήσεις, παρέμειναν —και παραμένουν— καχύποπτες απέναντι στις νεοφυείς. Όμως η ουσία είναι απλή: οι startups είναι η ελπίδα για έναν νέο τύπο ελληνικής οικονομίας· μια οικονομία ανοιχτή, δίκαιη, δημιουργική, με πραγματική διεθνή προοπτική.

Γι’ αυτό και πιστεύω ότι ήρθε η ώρα να ξαναδώσουμε ζωή σε εκείνη την πρωτοβουλία του 2011 — όχι με νοσταλγία, αλλά με πίστη στο μέλλον.

Ως ένας από τους ιδρυτές και πρώτος πρόεδρος της Ελληνικής Ένωσης Νεοφυών Επιχειρήσεων, αισθάνομαι πως έχω την ευθύνη να αναλάβω την πρωτοβουλία για τη σύγκληση μιας ανοιχτής γενικής συνέλευσης επανίδρυσης. Μιας διαδικασίας ανοιχτής, δημοκρατικής, διαφανούς και συμμετοχικής, που θα ανήκει εξ ολοκλήρου στα μέλη της.

Η δική μου αποστολή περιορίζεται στο να διευκολύνω τη γέννηση ενός οργανισμού που δεν θα μου ανήκει, ούτε θα με περιλαμβάνει. Έναν οργανισμό με δική του υπόσταση, με αυτονομία, με ήθος και θεσμική συνέχεια.

Σκοπός μου δεν είναι να επιστρέψω στο παρελθόν, αλλά να βοηθήσω να χτιστεί κάτι νέο, συλλογικό και ώριμο — η φωνή της νεοφυούς επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα.

Κάλεσμα συμμετοχής

Καλώ, λοιπόν, όλες και όλους τους ιδρυτές και συνιδρυτές των ελληνικών startups να συμμετάσχουν στον διάλογο για την επανίδρυση της ΕΕΝΕ. 

Όποιος ή όποια έχει άποψη, προβληματισμό ή ιδέα για το πώς πρέπει να διαμορφωθεί αυτός ο νέος οργανισμός, παρακαλώ ας μη διστάσει να επικοινωνήσει μαζί μου.

Το επόμενο βήμα θα είναι να οριστεί ο τόπος και ο χρόνος της Γενικής Συνέλευσης Επανίδρυσης.

Όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να επικοινωνήσουν είτε μέσω της φόρμας επικοινωνίας του ιστολογίου μου, είτε απευθείας μέσω του LinkedIn.

Αυτό που χρειάζεται σήμερα το ελληνικό οικοσύστημα δεν είναι ένας ακόμη φορέας. Είναι ένας θεσμός αυτοπεποίθησης, συμμετοχής, αντιπροσωπευτικότητας, διαφάνειας και ενότητας — ένας οργανισμός που θα μας επιτρέψει να ορίσουμε συλλογικά το μέλλον μας.

Η στιγμή είναι τώρα.

Ας την αξιοποιήσουμε με αποφασιστικότητα, αισιοδοξία και πίστη στις δυνάμεις μας.

Η Κοιτίδα της Επιστήμης Υπολογιστών στην Ελλάδα

Τα σύμβολα λένε πολλά για έναν οργανισμό. Δεν είναι απλώς διακοσμητικά στοιχεία, αλλά αντανάκλαση της βαθύτερης κουλτούρας και των αξιών του. Βλέποντας στον τοίχο της κεντρικής αίθουσας του Τμήματος Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης τις μορφές του Alan Turing και της Ada Lovelace, ένιωσα πως η επιλογή αυτή συμπυκνώνει ό,τι καλύτερο αντιπροσωπεύει το Τμήμα: σεβασμό στην επιστήμη, ιστορική αυτογνωσία και ανοιχτό πνεύμα.

Ο Turing, ο άνθρωπος που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης Πληροφορικής και συνέβαλε αποφασιστικά στη νίκη κατά του ναζισμού, και η Lovelace, κόρη του Λόρδου Βύρωνα και πρώτη που συνέλαβε την έννοια του προγράμματος για μηχανή υπολογισμού, εκπροσωπούν μαζί τη δημιουργική σύνθεση λογικής και φαντασίας. Εκείνος, ο αυστηρός στοχαστής της μηχανικής νοημοσύνης· εκείνη, η οραματίστρια που διείδε την ποίηση μέσα στους αλγορίθμους.

Δεν είναι τυχαίο που ένα ελληνικό πανεπιστήμιο επέλεξε να τιμήσει ακριβώς αυτούς τους δύο. Με αυτή την εικόνα, το Τμήμα Επιστήμης Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κρήτης δεν τιμά μόνο δύο κορυφαίους επιστήμονες, αλλά και την ίδια την έννοια της επιστημονικής περιέργειας, της ελευθερίας της σκέψης και της πνευματικής ισότητας. Και αυτό, πράγματι, είναι ένας από τους λόγους που το καθιστούν το κορυφαίο στο είδος του στη χώρα μας.

Η σκιά της οπλοκατοχής στην Κρήτη

Συχνά λέω στους φίλους μου πως ‘είμαι Αρβανίτης στο αίμα και Κρητικός στο πνεύμα’. Τα φοιτητικά μου χρόνια στο Ηράκλειο με επηρέασαν καθοριστικά, θα έλεγα ότι διαμόρφωσαν την προσωπικότητα μου. Η Κρήτη έχει ένα μεγαλείο που κάθε άνθρωπος οφείλει να γνωρίσει.

Όπως οτιδήποτε στον κόσμο μας η Κρήτη έχει κι αυτή δύο πρόσωπα, ένα φωτεινό και ένα σκοτεινό. Σήμερα όλη η Ελλάδα είδε το σκοτεινό της πρόσωπο και όλοι εμείς οι Κρητικοί, είτε στο αίμα ή στο πνεύμα, λυπηθήκαμε πολύ.

Τα τραγικά γεγονότα στα Βορίζα Ηρακλείου φέρνουν ξανά στο φως ένα πρόβλημα που όλοι γνωρίζουμε αλλά λίγοι τολμούν να αντιμετωπίσουν: τη διαδεδομένη οπλοκατοχή στη μεγαλόνησο.

Το φαινόμενο αυτό, που συχνά βαφτίζεται «παράδοση», δεν έχει καμία σχέση με την αυθεντική κρητική λεβεντιά — εκείνη που σήμαινε αξιοπρέπεια, αυτοσυγκράτηση και ευθύνη, όχι επίδειξη δύναμης.

Η οπλοκατοχή δεν εκφράζει ανδρεία αλλά ανασφάλεια· δεν δείχνει θάρρος, αλλά θρασυδειλία. Ο πραγματικά δυνατός άνθρωπος δεν χρειάζεται όπλο για να επιβληθεί ή να προστατευθεί.

Όσοι κρατούν όπλα στο όνομα της «τιμής» προσβάλλουν την ίδια την ιστορική και ηθική παράδοση του νησιού, που υπήρξε πάντοτε σύμβολο ελευθερίας, όχι αυθαιρεσίας.

Η ανοχή απέναντι σε αυτή την κουλτούρα έχει επιτρέψει την εξάπλωσή της σε όλη τη χώρα, συνδεόμενη πλέον άμεσα με την άνθιση του οργανωμένου εγκλήματος. Η πολιτεία και η κοινωνία οφείλουν να το αντιμετωπίσουν ως κορυφαία προτεραιότητα. Η Κρήτη —και η Ελλάδα συνολικά— αξίζουν μια εποχή όπου η λεβεντιά μετριέται με νηφαλιότητα, αξιοπρέπεια και σεβασμό προς τον άνθρωπο, όχι με σφαίρες.

Σκέψεις για τον έρωτα και τη φιλία

Ακούει κανείς συχνά σε συζητήσεις σχετικό με το 'friend zone' - μια υποτιθέμενη 'ζώνη φιλίας' που χωρίζει δυο πρόσωπα, το ένα εκ των οποίων έχει ερωτικό ενδιαφέρον για το άλλο. Είναι όμως έτσι; Όντως η φιλία και ο έρωτα είναι έννοιες ασύμβατες;

Ας δούμε τι έλεγε ο Επίκουρος, κορυφαίος των φιλοσόφων κατ' εμέ, όπως επίσης και ο Αριστοτέλης, επίσης μέγιστος της νόησης. 

Ο Επίκουρος μιλά για τη φιλία ως την ύψιστη ευτυχία. Λέει συγκεκριμένα πως δεν μπορεί να φανταστεί μεγαλύτερη ευτυχία από εκείνη που νιώθει κανείς στη διάρκεια μιας ευχάριστης και ενδιαφέρουσας συζήτησης με φίλους. Νομίζω πως έχει δίκιο.

Ο Αριστοτέλης από την άλλη κάνει τα πράγματα ακόμα πιο ενδιαφέροντα, μιλώντας για τον έρωτα ως 'μια ακραία μορφή φιλίας'.

Είναι σημαντικό να θυμηθούμε πως όταν πέθανε ο Αριστοτέλης ο Επίκουρος ήταν ήδη 19 ετών, οπότε σίγουρα η επίδρασή του θα ήταν σημαντική. Σχεδόν υποχρεωτικά, λοιπόν, γεννιέται το ερώτημα της στάσης του Επίκουρου ως προς τον έρωτα. Τι να πίστευε άραγε ο γιος του Νεοκλή και της Χαιρεστράτης;

Ήταν πολύ επιφυλακτικός. Όχι για τον έρωτα καθ'αυτό αλλά για τις συνέπειες της σχετικής αλληλουχίας συναισθημάτων. Αρχικά ο Επίκουρος περιγράφει το σχήμα που γνωρίζουμε όλοι:

• Πόθος, 
• Μέθη, 
• Εκπλήρωση, 
• ...και ύστερα ζήλεια ή πλήξη

Δηλώνει λοιπόν μια ξεκάθαρη ανησυχία και προειδοποίηση. Ο έρωτας δεν είναι «κακός» από μόνος του. Είναι όμως ασταθής, γιατί τρέφεται από την έλλειψη και φωτίζεται από τον φόβο της απώλειας. Κι αν κοιτάξουμε βαθύτερα, πίσω από την απώλεια παραμονεύει ο πρωταρχικός φόβος: ο φόβος του θανάτου. Ο φόβος που ο άνθρωπος πρέπει να ξεπεράσει για να γίνει πραγματικά ευτυχισμένος. Γι’ αυτό ο Επίκουρος κατατάσσει τον έρωτα στις μη αναγκαίες ηδονές: πρόσκαιρη απόλαυση, χωρίς συνεισφορά στη γαλήνη.

Η ευδαιμονία  για τον Επίκουρο, για να χρησιμοποιήσουμε επίσης έναν χαρακτηριστικό όρο του Αριστοτέλη,  δεν μετριέται με εξάρσεις, αλλά με αταραξία. 

Η «τετραφάρμακος» δείχνει την κατεύθυνση:

"Ἄφοβον ὁ θεός, ἀνύποπτον ὁ θάνατος· καὶ τἀγαθὸν μὲν εὔκτητον, τὸ δὲ δεινὸν εὐεκκαρτέρητον." 

Όταν ο θάνατος «οὐδέν πρὸς ἡμᾶς», ατονεί κι η ρίζα της ανησυχίας που κάνει τον εραστή να προσκολλάται, να ζητά κατοχή, να αγωνιά. Τότε ο έρωτας μπορεί να υπάρξει πιο ήρεμος, ως αγαθό που δεν σφετερίζεται τον νου.

Εδώ αναδεικνύεται η φιλία: 

Ο Επίκουρος την υμνεί ως το σταθερότερο στήριγμα της ανθρώπινης ζωής: «χορεύει ολόγυρα στην οικουμένη, καλώντας μας να ξυπνήσουμε για χάρη της ευτυχίας». Η φιλία δεν υπόσχεται αθανασία ούτε ζητά εγγυήσεις· προσφέρει ασφάλεια χωρίς κατοχή, χαρά χωρίς άγχος, αμοιβαιότητα χωρίς σκιά. Είναι ο τόπος όπου ο άνθρωπος παύει να διαπραγματεύεται με το κενό και αρχίζει να νοηματοδοτεί συνειδητά τον βίο του.

Ο Επίκουρος δεν κηρύσσει αποχή, αλλά μέτρο και καθαρότητα: πρώτα οι αναγκαίες συνθήκες του σώματος και του βίου, η «γαστρός ἡδονή» ως βάση ηρεμίας, κι έπειτα οι επιλογές που συντηρούν την αταραξία. 

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο έρωτας αξίζει όταν δεν αναζωπυρώνει τον υπαρξιακό πανικό· όταν, φωτισμένος από τη φιλία, γίνεται σχέση ελευθερίας.

Ίσως λοιπόν ο έρωτας να είναι η αρχή της φλόγας και η φιλία η διάρκειά της. 

Ο πρώτος μας συγκλονίζει, η δεύτερη μας γαληνεύει. Κι επειδή έχουμε πράγματι μία μόνο ζωή, τότε το ζητούμενο δεν είναι η παράταση της ταραχής, αλλά η καλλιέργεια εκείνης της ήρεμης χαράς που κάνει την τελευταία ημέρα —όπως έγραψε ο ίδιος ο φιλόσοφος— «ευτυχισμένη». 

Πράγμα που, τελικά, απαιτεί τόσο τον έρωτα όσο και τη φιλία. Έννοιες τελικά που, υπό ένα πρίσμα ωριμότητας, μόνο αντίθετες δεν είναι. 

Τι γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου;

Έκπληκτος έμαθα πως τα παιδάκια πια την 28η Οκτωβρίου μαθαίνουν ότι γιορτάζουμε τις “μέρες ελευθερίας”. Έγινα έξαλλος, το ομολογώ. Όχι, δεν γιορτάζουμε απλώς την ελευθερία, ούτε μια αόριστη “ανθρώπινη αξία”.

Γιορτάζουμε μια χρυσή σελίδα της ελληνικής ιστορίας — τότε που ένα μικρό έθνος στάθηκε όρθιο απέναντι στον φασισμό. Μια στιγμή όπου η αξιοπρέπεια νίκησε τον φόβο, και η ψυχή ενός λαού έγινε η πρώτη μεγάλη ρωγμή στο σκοτάδι που σκέπαζε την Ευρώπη.

Όπως το έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης:

«Τα camicia nera σκίστηκαν στην Πίνδο», ανοίγοντας τον δρόμο για όλους τους λαούς που θα ακολουθούσαν.

Αυτό γιορτάζουμε την 28η Οκτωβρίου — την αρχή της ευρωπαϊκής Αντίστασης. Την απόφαση ενός λαού να μην υποκύψει. Την επιλογή του ανθρώπου απέναντι στο τέρας.

Κι όμως, μέσα στη σύγχυση των καιρών, κινδυνεύουμε να σβήσουμε το νόημα αυτής της μέρας μέσα σε μια πολιτικά “ουδέτερη” γλώσσα. Η παιδεία, αντί να διδάσκει την αλήθεια, συχνά την εξομαλύνει — για να μην ενοχλεί. Μα έτσι ξεθωριάζει η ιστορική μνήμη· κι όπου η μνήμη ξεθωριάζει, η ελευθερία καταντά λέξη χωρίς ρίζες.

Αυτό πρέπει να μάθουν τα παιδιά μας: πως η 28η Οκτωβρίου δεν είναι “ημέρα ελευθερίας”, αλλά ημέρα Αντίστασης. Πως είτε άνθρωπος θα γίνεις, είτε φασίστας. Και πως ο άνθρωπος γεννιέται πραγματικά μόνο τη στιγμή που λέει το δικό του ΟΧΙ.

Επιστρέφοντας στην Πολιτική μέσα από τα βιβλία

Μοιράζομαι παρακάτω την παρέμβασή μου στο διήμερο εκδηλώσεων μνήμης του Μιχάλη Χαραλαμπίδη με τίτλο «Εἶσαι τοῦ Ρήγα Φερραίου παιδί!», στις 28 και 29 Μαρτίου 2025.

Μιλώ για την περιφερειακή ανάπτυξη, για την επικαιρότητα της σκέψης του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, την ηθική υποχρέωση που έχουμε απέναντί του όπως και για την ανάγκη κινητοποίησης. Κινητοποίησης που πρέπει να ξεκινήσει μέσα από την γνώση, μέσα από το διάβασμα των βιβλίων. 

Ένα νέο πολιτικό κίνημα, πολιτικό με την αυθεντική και όχι με την κυρίαρχη μεν, εκφυλισμένη δε έννοια του όρου, για να έχει λόγο ύπαρξης, οφείλει πρώτα και κύρια να είναι μορφωτικό. 

Το μνημειώδες συγγραφικό έργο του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, πέρα από το λαμπρό προσωπικό του παράδειγμα, αποτελεί την απαραίτητη πυξίδα που θα δείξει τη διαδρομή της γέννησης του νέου αυτού κινήματος.

Προς μια παιδεία αυτοπεποίθησης: Η τραγωδία της «αγγλόφωνης» εκπαίδευσης

Τι τραγωδία και τι ειρωνία μαζί: η χώρα που χάρισε στον κόσμο τη γλώσσα της λογικής και της ποίησης, να θεωρεί σήμερα «πλεονέκτημα» την εκπαίδευση σε μια ξένη γλώσσα. Γενιές παιδιών που θα μπορούσαν να μιλούν και να γράφουν άπταιστα ελληνικά, τελικά μετά βίας τη συλλαβίζουν. Είναι μια ασύλληπτη καταστροφή — όχι απλώς γλωσσική, αλλά πολιτισμική και κοινωνική.

Η ελληνική γλώσσα δεν είναι απλώς εργαλείο επικοινωνίας· είναι τρόπος σκέψης. Πάνω της χτίστηκαν οι έννοιες της ελευθερίας, της αρετής και της δικαιοσύνης. Και δεν είναι υπερβολή να πούμε πως υπήρξε η πρώτη πραγματικά παγκοσμιοποιημένη γλώσσα. Από την Αλεξάνδρεια ως τη Βακτρία και από τη Συρία ως την Κάτω Ιταλία, η κοινή ελληνική —η lingua franca του αρχαίου κόσμου— υπήρξε το όχημα του λόγου, της επιστήμης και της φιλοσοφίας. Στους αιώνες που ακολούθησαν, από αυτήν δανείστηκαν δεκάδες γλώσσες, μεταφέροντας στην παγκόσμια σκέψη τις ρίζες των ελληνικών εννοιών. Κι όμως, σήμερα, εμείς οι ίδιοι τη θεωρούμε σχεδόν βάρος.

Δεν έχω τίποτα εναντίον των αγγλικών· είναι απαραίτητα, όπως και κάθε ξένη γλώσσα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν τα μετατρέπουμε από μέσο γνώσης σε υποκατάστατο ταυτότητας. Δεν θέλουμε απλώς να μάθουμε αγγλικά· θέλουμε να γίνουμε αγγλόφωνοι, λες και η μίμηση μιας άλλης κουλτούρας θα μας εξαγνίσει από την αμηχανία μας απέναντι στη δική μας. Αυτό όμως είναι το μεγαλύτερο ψέμα — και η πιο ύπουλη μορφή αλλοτρίωσης.

Όταν ένας λαός χάνει την αυθεντική του φωνή, υποτάσσεται χωρίς να το καταλάβει. Είναι το μαρτύριο της ψεύτικης ταυτότητας: το να πιστεύεις πως γίνεσαι «σύγχρονος» ενώ στην πραγματικότητα αποκόβεσαι από τον εαυτό σου. Ο Antonio Gramsci το είχε περιγράψει εύστοχα έναν αιώνα πριν: καμία εξουσία δεν είναι σταθερή χωρίς πολιτισμική ηγεμονία. Και η ηγεμονία αυτή δεν επιβάλλεται με τη βία — επιβάλλεται με τη γλώσσα, με τα πρότυπα, με το τι θεωρούμε «κανονικό». Όλοι οι λαοί που βίωσαν πολιτισμική υποταγή σε μεγάλες δυνάμεις πέρασαν αυτήν την οδυνηρή φάση — την ψευδαίσθηση ότι η σωτηρία βρίσκεται στην αντιγραφή. Κι όμως, καμία μίμηση δεν φέρνει ελευθερία· μόνο η δημιουργική αυτοπεποίθηση το κάνει.

Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: παιδιά που αδυνατούν να διατυπώσουν ολοκληρωμένη σκέψη, γιατί η γλώσσα τους έχει περιοριστεί σε λεξιλόγιο επιβίωσης. Κι όταν περιορίζεται η γλώσσα, φτωχαίνει και η σκέψη. Όπως σημείωνε ο Robert Reich στο The Common Good, η παιδεία είναι η βάση της κοινωνικής συνοχής· όταν χάνεται η κοινή γλώσσα, χάνεται και η κοινή πραγματικότητα.

Η «αγγλόφωνη» φρενίτιδα είναι, στην ουσία, η νέα μορφή ταξικότητας. Γιατί ποιοι μπορούν να τη χρηματοδοτήσουν; Οι λίγοι. Οι υπόλοιποι αρκούνται σε ένα δημόσιο σχολείο που έχει αφεθεί στην τύχη του. Έτσι, η γλωσσική ανισότητα έρχεται να προστεθεί στις κοινωνικές, ολοκληρώνοντας την απαξίωση της δημόσιας παιδείας — αυτής που κάποτε αποτελούσε τον πυρήνα της κοινωνικής κινητικότητας.

Αν τα παιδιά αντιλαμβάνονταν τι κακοποίηση υφίστανται, θα επαναστατούσαν. Μα το χειρότερο είναι πως ούτε το συνειδητοποιούν — κι αυτό είναι ευθύνη δική μας. Γιατί η γλώσσα, όπως ο αέρας και το φως, δεν ανήκει σε κανέναν· είναι κοινό αγαθό. Όποιος την υποτιμά, υπονομεύει το ίδιο του το μέλλον.

Σκοπός της εκπαίδευσης δεν είναι να παράγει άψογους μιμητές, αλλά ανθρώπους με αυτοπεποίθηση. Να μαθαίνουν να στέκονται ισότιμα στον κόσμο, με σεβασμό προς όλους αλλά και χωρίς να νιώθουν κατώτεροι απέναντι σε κανέναν. Η πραγματική παιδεία καλλιεργεί τη βεβαιότητα ότι μπορείς να συμμετέχεις στο παγκόσμιο γίγνεσθαι χωρίς να απαρνηθείς τον εαυτό σου· ότι μπορείς να συνομιλείς, όχι να υποτάσσεσαι.

Η λύση δεν βρίσκεται σε «διεθνοποιημένα» προγράμματα. Βρίσκεται στη βαθιά επανεκτίμηση της παιδείας ως κοινωνικού δεσμού. Να ξαναγίνει η γλώσσα μας πηγή υπερηφάνειας και χαράς· όχι εργαλείο εξετάσεων, αλλά μέσο έκφρασης και δημιουργίας. Να εμπιστευθούμε το δημόσιο σχολείο, να στηρίξουμε τους δασκάλους, να δείξουμε ενδιαφέρον.

Αν θέλουμε πραγματικά μια Ελλάδα που να στέκεται ισότιμα στον κόσμο, πρέπει πρώτα να ξαναβρούμε τη φωνή μας. Να μάθουμε ξένες γλώσσες για να επικοινωνούμε με τους άλλους — χωρίς να πάψουμε να μιλάμε ουσιαστικά με τον εαυτό μας. Γιατί η πρόοδος δεν είναι να αρνηθείς ποιος είσαι· είναι να μπορείς να πεις ποιος είσαι, καθαρά και με αυτοπεποίθηση.

Μῆτις — Η θεά της επιχειρηματικότητας

Σήμερα το πρωί διάβαζα ένα πολύ ωραίο βιβλίο με τίτλο «Το εγκώμιο της απραξίας» του Φρανσουά Ζυλλιέν. Σε ένα σημείο μιλάει για μια ελληνική λέξη που λέγεται «μῆτις», η οποία χρησιμοποιούταν πριν την κλασική περίοδο.

Μου κίνησε το ενδιαφέρον διότι ο συγγραφέας δηλώνει αδυναμία να τη μεταφράσει ακριβώς· λέει πως έχει να κάνει με την αποτελεσματικότητα. Όμως δεν είναι μόνο αυτή. Μία μετάφραση - που δίνει βέβαια από τα γαλλικά - είναι η "καπατσοσύνη", όπως θα λέγαμε για έναν έμπορο.

Νομίζω όμως πως έχει πολύ μεγάλη σχέση με την επιχειρηματικότητα, τουλάχιστον όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι. Ας ανακαλύψουμε λοιπόν εκ νέου τη Μήτιδα, σύζυγο του Δία, ο οποίος εν τέλει την …κατάπιε, ώστε να σιγουρευτεί πως θα την αφομοιώσει πλήρως!

υγ. Στα αγγλικά θα την απέδιδα περιφραστικά περίπου ως "read the room / catch the wave / go with the flow, and, eventually, thrive".