Η Τεχνητή Νοημοσύνη στον ρόλο των δούλων —ή, ίσως, των Ειλώτων— του 21ου αιώνα

Έχουμε μιλήσει αρκετά για την αναλογία ανάμεσα στη σύγχρονη επιχείρηση του 21ου αιώνα και την Πόλη της κλασικής εποχής. Στην Epignosis και σε άλλες εταιρείες του οικοσυστήματος της Starttech Ventures έχουμε ήδη κάνει αρκετά βήματα για να δώσουμε πραγματική υπόσταση σε αυτήν την αναλογία — και είμαστε ενθουσιασμένοι από τα πρώτα αποτελέσματα.

Ένα ερώτημα, όμως, προκύπτει σχεδόν αυτονόητα: Ποιος είναι ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης σε αυτό το μοντέλο;

Αν θέλουμε να είμαστε απόλυτα ειλικρινείς —και να ακολουθήσουμε πράγματι την αρχή της ριζικής διαφάνειας— πρέπει να αναγνωρίσουμε μια ιστορική πραγματικότητα που δεν είναι καθόλου ευχάριστη. Το οικονομικό θαύμα της Αθήνας στηρίχθηκε, μεταξύ άλλων σημαντικών παραγόντων, στην εργασία των δούλων. Αντίστοιχα, η στρατιωτική ισχύς της Σπάρτης δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς τους Είλωτες, οι οποίοι καλλιεργούσαν τη γη και επέτρεπαν στους Σπαρτιάτες πολίτες να αφοσιώνονται στις στρατιωτικές και πολιτικές υποχρεώσεις τους.

Ο τίτλος του άρθρου είναι, προφανώς, σκόπιμα προκλητικός. Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης και απολύτως ξεκάθαρη διαφορά: Οι δούλοι και οι Είλωτες ήταν άνθρωποι από τους οποίους είχαν βίαια αφαιρεθεί η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και τα πολιτικά τους δικαιώματα. Τα σημερινά συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι άνθρωποι. Δεν έχουν ανθρώπινη υπόσταση, ανθρώπινη αξιοπρέπεια ή πολιτικά δικαιώματα. Η ιστορική αναλογία αφορά αποκλειστικά τον λειτουργικό τους ρόλο στην οικονομική και παραγωγική οργάνωση της Πόλης.

Αυτόν ακριβώς τον ρόλο βλέπω να αναλαμβάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην Πόλη του 21ου αιώνα: Τον ρόλο ενός αφοσιωμένου υπηρέτη, ο οποίος θα κάνει πιστά και με συνέπεια ό,τι μπορεί προκειμένου να υποστηρίζει τους Πολίτες. Θα αναλαμβάνει όλες εκείνες τις εργασίες που μπορεί να εκτελέσει καλύτερα, γρηγορότερα και αποτελεσματικότερα από έναν άνθρωπο, επιτρέποντας στους Πολίτες να επικεντρώνονται σε όσα πραγματικά απαιτούν ανθρώπινη κρίση, δημιουργικότητα, ενσυναίσθηση και, κυρίως, ανάληψη ευθύνης.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, δεν πρέπει να είναι υπηρέτης του εκάστοτε διευθυντή ή του ισχυρότερου ανθρώπου μέσα στην επιχείρηση. Πρέπει να υπηρετεί την ίδια την Πόλη, το Σύνταγμά της και, τελικά, το Κοινό Καλό. Οι άνθρωποι και τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης οφείλουν να λειτουργούν μέσα σε ένα κοινό πλαίσιο αρχών και κανόνων, δεσμευτικό για όλους. Με μία ουσιώδη διαφορά: Η τελική πολιτική και ηθική ευθύνη θα πρέπει πάντοτε να παραμένει στους Πολίτες.

Ο στόχος της Πόλης του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι απλώς η αύξηση της παραγωγικότητας ή της κερδοφορίας. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά αποτελούν μέσα και όχι αυτοσκοπό. Ο πραγματικός στόχος είναι η συνεργασία για το Κοινό Καλό, η επίτευξη πρώτα της αυτάρκειας και, στη συνέχεια, η πορεία προς την ευδαιμονία: Μια ζωή δημιουργική, ολοκληρωμένη και με ουσιαστικό νόημα για τους Πολίτες.

Η προσέγγιση αυτή μπορεί να ακούγεται αρκετά φιλοσοφική. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι απολύτως πρακτική. Στη σύγχρονη επιχείρηση είναι πλέον απαράδεκτο να αναθέτουμε σε έναν άνθρωπο έναν στόχο —ή, για την ακρίβεια, μια εργασία— που θα μπορούσε να εκτελεστεί αποτελεσματικά από ένα agentic σύστημα. Είναι σπατάλη ανθρώπινου ταλέντου, ανθρώπινης δημιουργικότητας και, τελικά, της ίδιας της ανθρώπινης ζωής.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να υποβαθμίσει τον άνθρωπο μέσα στη σύγχρονη επιχείρηση. Ακριβώς το αντίθετο: Πρέπει να τον απελευθερώσει από τις εργασίες που δεν υπάρχει πλέον λόγος να εκτελεί ένας άνθρωπος και να αναβαθμίσει τον ρόλο του από απλό εργαζόμενο σε πραγματικό Πολίτη της Πόλης του 21ου αιώνα.

Συνάντηση με έναν συνομήλικό μου στην Καρυά Λευκάδας

Φέτος το καλοκαίρι, από 2 έως 10 Αυγούστου, βρεθήκαμε στη Λευκάδα, ένα υπέροχο νησί του Ιονίου. Πέρα από τις φανταστικές παραλίες, η Λευκάδα έχει μια όμορφη ενδοχώρα με πολλά, ορεινά χωριά. Ίσως το ωραιότερο από αυτά να είναι η Καρυά.

Αυτός ο πλάτανος λοιπόν, στην Καρυά Λευκάδας, αναφέρει η επιγραφή επάνω του ότι φυτεύτηκε στις 17/11/1977 - επαναστατική ημερομηνία βέβαια - μόλις 22 ημέρες πριν γεννηθώ. 

Δεν συμβαίνει συχνά να βρίσκεις έναν συνομήλικο σου πλάτανο — τουλάχιστον έτσι νομίζω. 

Αν κρίνω δε από τη διάμετρο του κορμού του, αμφότεροι είμαστε ακόμα μικρά παιδιά!

H επικαιρότητα του Le Corbusier και η ανάγκη μιας νέας "Συζήτησης"

Ίσως το πιο ενδιαφέρον βιβλίο που έχω διαβάσει εδώ και πολύ καιρό: τη «Συζήτηση με τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής» του Le Corbusier — μπράβο στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης για την ελληνική έκδοση!

Η «Συζήτηση» έγινε το μακρινό 1942, στην κατεχόμενη Γαλλία, και όμως μοιάζει σε πολλά σημεία σαν να γράφτηκε χθες. Ο Le Corbusier μιλάει για μια εποχή τεράστιας τεχνολογικής αλλαγής: η αρχιτεκτονική είχε μέσα σε λίγες δεκαετίες περάσει από την πέτρα και το ξύλο, που κυριαρχούσαν επί χιλιετίες, στην εποχή του μπετόν αρμέ. Και υποστηρίζει ότι η αρχιτεκτονική οφείλει όχι απλώς να ακολουθήσει αυτή την επανάσταση, αλλά να προηγηθεί.

Έχει μάλιστα ένα εξαιρετικό παράδειγμα. Μας περιγράφει έναν άνθρωπο που κάθεται στην κουζίνα του σε ένα διαμέρισμα στο Παρίσι και, νοητά, ακολουθεί όλη τη διαδρομή του: από την κουζίνα στο χολ, από εκεί στο ασανσέρ, στην είσοδο της πολυκατοικίας, στον δρόμο και τελικά στην εξοχή. Για τον Le Corbusier ο αρχιτέκτονας-πολεοδόμος έχει ευθύνη για ολόκληρη αυτή την εμπειρία. Σήμερα μάλλον θα λέγαμε ότι έχει την ευθύνη για όλο το user experience.

Και εδώ βρίσκεται, νομίζω, το πραγματικά εντυπωσιακό σημείο. Ο Le Corbusier θέτει δύο σταθερούς πυλώνες για τη νέα εποχή: την Τεχνική και τον Άνθρωπο. Από τη μία, αγκαλιάζει χωρίς φόβο την τεχνολογική πρόοδο. Από την άλλη, επιμένει ότι όλα γίνονται για να υπηρετήσουν τον άνθρωπο — τον «άνθρωπο-αδελφό», όπως χαρακτηριστικά τον αποκαλεί — έναν άνθρωπο που σκέφτεται, αισθάνεται και πρέπει τελικά να μπορεί να ζει καλύτερα και με περισσότερο νόημα.

Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι η σχέση του με το παρελθόν. Έχει μελετήσει με προσοχή και αγάπη αυτό που αποκαλεί folklore — και γράφει συγκλονιστικά για την επίσκεψή του στον Παρθενώνα. Όμως η μελέτη του παρελθόντος δεν έχει σκοπό την επανάληψή του. Έχει σκοπό να εμπεδώσουμε τα διδάγματά του, ώστε στο μέλλον να κάνουμε διαφορετικά και καλύτερα πράγματα.

Δεν μπορώ να σκεφτώ πιο επίκαιρη συζήτηση για τη σημερινή εποχή της Πληροφορικής και, κυρίως, της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ζούμε ξανά μια τεχνολογική επανάσταση που αλλάζει θεμελιωδώς αυτά που μέχρι χθες θεωρούσαμε δεδομένα. Και ίσως χρειαζόμαστε ακριβώς την ίδια πυξίδα: Τεχνική και Άνθρωπος. Σεβασμό και βαθιά γνώση του παρελθόντος, χωρίς όμως κανέναν φόβο για το αύριο.

Νομίζω πως κάποιος οφείλει να αποπειραθεί να γράψει μια σημερινή «Συζήτηση»: για τον ρόλο της Πληροφορικής και της Τεχνητής Νοημοσύνης στη νέα τεχνολογική επανάσταση και, κυρίως, για το πώς θα εξασφαλίσουμε ότι όλη αυτή η εκπληκτική τεχνολογία θα συνεχίσει να υπηρετεί εκείνον για τον οποίο τελικά υπάρχουν όλα: τον άνθρωπο.

Λαγοκέφαλοι

Με πραγματικά τεράστια επιτυχία φαίνεται πως στέφεται η «επικήρυξη των λαγοκεφάλων» έναντι €5/kgr (νεκροί ή ζωντανοί), αν κρίνει κανείς από την ελληνική ειδησεογραφία. 

Η επιτυχία είναι τόσο μεγάλη που ανυπομονώ να πληροφορηθώ το ποσοστό του ΑΕΠ που θα δαπανηθεί στο κυνήγι του θανάσιμου αυτού θαλασσίου εχθρού — λογικά μέσα από κάποιας μορφής Λαγό-ΣΔΙΤ. 

Σύμφωνα με μη επιβεβαιωμένες ακόμα πληροφορίες ο Υπουργός Κάθε Χαρτοφυλακίου Άδωνις Γεωργιάδης δήλωσε πως οι πληθωριστικές πιέσεις που αντιμετωπίζει η ελληνική οικονομία, πέρα από την κρίση στα Στενά του Ορμούζ, τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία και τους πρόσφατους σεισμούς στη Λατινική Αμερική, σε μεγάλο βαθμό οφείλονται στην απότομη εισροή μεγάλων Λαγό-Κεφαλαίων στην αγορά, προερχόμενων εκ των καταβολών των σχετικών τιμημάτων στους λαγό-αλιείς. 

Μάλιστα, σε μια πρωτοφανώς θετική ανταπόκριση στις αλλεπάλληλες εκκλήσεις του υποφαινομαίνου περί της ανάπτυξης της κουλτούρας της συνεργασίας, οι θηρευτές των τεράτων αυτών αποφάσισαν να δημιουργήσουν συνεργατικά Αμοιβαία Λαγό-Κεφάλαια Επιχειρηματικών Συμμετοχών (γνωστών στη διεθνή αγορά ως “Lago-VC”, εκ του “Lagocephalus-based Venture Capital Fuhds). Σχετικές επενδυτικές προτάσεις φέρονται να εξετάζονται ήδη από την Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα Επενδύσεων και το Ευρωπαϊκό Επενδυτικό Ταμείο (EIF). 

Πραγματικά, ο λαγοκέφαλος αποδείχτηκε πολύτιμος - αν και αλήθεια απρόσμενος - σύμμαχος στην ανάπτυξη της οικονομίας της συνεργασίας, της γνώσης και της δημιουργικότητας. 

Τέλος, βλέποντας αυτήν την αδιανόητη επιτυχία της δράσης που διεθνώς έγινε γνωστή ως “Hunting for Lago”, αλλά και τιμώντας την πολιτική καταγωγή μας στην πάλαι ποτέ «ομάδα των Ιταλών» του ΠαΣοΚ που έγινε ΚΚΚΑΣΟΡ, σαν καλώ να αναφωνήσουμε όλοι μαζί, πάση δυνάμει:

Forza Lagocephali!!!

υγ. Προνοώντας για το μέλλον, το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας ήδη σχεδιάζει μη-επανδρωμένα υποβρύχια σκάφη για τον εντοπισμό και την εξόντωση λαγοκεφάλων κάνοντας χρήση - μα τι άλλο;;; - προηγμένων συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης

Lean Startup, MVP και Τεχνητή Νοημοσύνη

Ας είμαστε ειλικρινείς: Ζούμε και αναπνέουμε για το  Lean Startup, ποτέ όμως δεν θα γίνουμε ειδωλολάτρες. Στην εποχή της της τεχνητής νοημοσύνης ο ορισμός του ‘viable’ στο MVP έχει διαφοροποιηθεί δραστικά. Πολύ συχνά δεν υπάρχει κανείς λόγος να μην αναπτύξεις κάτι αρκετά πλήρες ώστε να κάνεις ένα ολοκληρωμένο και ουσιαστικότερο πείραμα. Ίσως ο χρόνος ανάπτυξης αντί για δύο μέρες να είναι δυόμισι. Αξίζει τον κόπο.

Ταυτόχρονα αυτή παραμένει και η μεγαλύτερη παγίδα της τεχνητής νοημοσύνης για οποιονδήποτε επίδοξο δημιουργό:

Το γεγονός ότι μπορείς να φτιάξεις κάτι — εκτός αν μιλάμε για έργο τέχνης — δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι πράγματι πρέπει να το φτιάξεις. Είναι πολύ πιθανό να μην ενδιαφερθεί κανένας άλλος πέρα από σένα.

Το σημαντικότερο πρόβλημα παραμένει η ανεύρεση του προβλήματος που πρέπει να λυθεί. Αυτό ήταν αλήθεια πριν την τεχνητή νοημοσύνη παραμένει αλήθεια με την τεχνητή νοημοσύνη και πιθανότατα θα παραμείνει αλήθεια στο διηνεκές.

Ξενομανία: Από το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό κόμμα στη λατρεία του Ισραήλ

Η ξενομανία είναι μία κατάρα που κατατρέχει τον ελληνισμό εδώ και πολλούς αιώνες.

Στη διάρκεια του ξεσηκωμού χωριστήκαμε σε αγγλικό, γαλλικό και ρωσικό κόμμα. Αποτέλεσμα ήταν επί της ουσίας η επανάσταση να αποτύχει και αντί για αυτοδύναμο και ανεξάρτητο κράτος να δημιουργηθεί ένα μικρό προτεκτοράτο.

Η πολιτική αυτή ανέτρεψε την δυναμική της ιστορίας και μας οδήγησε στην ανείπωτη τραγωδία της μικρασιατικής καταστροφής και τον ξεριζωμό εκατομμυρίων ελλήνων από τις εστίες τους. τόπους όπου κατοικούσαν για πάνω από 20 αιώνες.

Στη συνέχεια οι Άγγλοι αντικαταστάθηκαν από τους Αμερικανούς, οι Γάλλοι ξεθώριασαν και οι Ρώσοι αντικαταστάθηκαν από τους Σοβιετικούς. 

Ο νέος χωρισμός αυτός μας οδήγησε σε μία ακόμα ανείπωτη τραγωδία, εκείνη του εμφυλίου πολέμου και των μαύρων δεκαετιών 1944 - 1974. 

Όπως έλεγε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, αποτελεί μοναδικό γεγονός στην ιστορία ότι και στους δύο μεγάλους πολέμους του 20ού αιώνα πολεμήσαμε με την πλευρά των νικητών και εν τέλει τις δύο φορές βρεθήκαμε ηττημένοι, μάλιστα πολύ οδυνηρά.

Αυτό δεν είναι συνέπεια παρά μόνο της ξενομανίας και της υποδούλωσης σε ξένα συμφέροντα. 

Σήμερα βλέπω μία τέτοια νέα ξενομανία να κυριαρχεί στο ελληνικό διαδίκτυο, φοβάμαι και στην κοινωνία ευρύτερα. 

Αναφέρομαι στην υποτιθέμενη στρατηγική συμμαχία με το Ισραήλ. Υπάρχει υποτίθεται η προσδοκία ότι θα πλευρίσουμε ένα πανίσχυρο κράτος και εκείνο θα πολεμήσει για λογαριασμό μας εναντίον του εχθρού εξ ανατολών, εάν και όποτε αυτό χρειαστεί.

Μόνο που η ανάλυση αυτή αγνοεί πλήρως την ιστορία και την πολιτική πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων. Η σύγκρουση Τουρκίας - Ισραήλ ξεκίνησε μόλις το 2010, ενώ παλιότερα είχαν μια στρατηγική συνεργασία πολλών δεκαετιών. Θα τα ξαναβρούν πολύ εύκολα μόλις οι γεωπολιτικές συνθήκες το επιτάξουν και μόλις οι χαράσσοντες πολιτική πέραν του ατλαντικού κρίνουν ότι αυτό οφείλει να γίνει. 

Η θέση της Ελλάδας για το Ισραήλ και την Παλαιστίνη ήταν και οφείλει να παραμείνει ξεκάθαρη: 

Στηρίζουμε με όλες μας τις δυνάμεις τη λύση των δύο κρατών, όπως ορίζουν οι αποφάσεις του συμβουλίου ασφαλείας του ΟΗΕ. Ελεύθερο και ασφαλές Ισραήλ δίπλα σε μια ελεύθερη και ασφαλή Παλαιστίνη. 

Επαναλαμβάνω τα λεγόμενα του Χαραλαμπίδη: Η Ελλάδα θα ανήκει στους Έλληνες όταν και μόνο όταν όλες οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου ανήκουν στους λαούς τους.

Όποιος λέει κάτι διαφορετικό πολύ απλά σπάει την εθνική γραμμή.

Δεν μας έσωσαν οι Άγγλοι. Δεν μας έσωσαν οι Γάλλοι ούτε οι Ρώσοι. Δεν μας έσωσαν οι Αμερικάνοι, ούτε οι Σοβιετικοί.

Δεν πρόκειται να μας σώσουν ούτε οι Ισραηλινοί. 

Κανείς δεν ενδιαφέρεται για έναν δεδομένο σύμμαχο, πόσο μάλιστα αν είναι επί της ουσίας αδύναμος και ανίσχυρος. 

Η Μήλος μας το διδάσκει ανά τους αιώνες: Δεν υπάρχει ηθική, δεν υπάρχουν συναισθήματα στο γεωπολιτικό παιχνίδι και στην εξωτερική πολιτική. 

Αυτοδυναμία, ανεξαρτησία. Πρωτοπορία στην ένωση της Ευρώπης. Αυτή είναι η μόνη λύση. 

Τα υπόλοιπα είναι όνειρα θερινής νυχτός.

Για τη θεία μου, Βασιλική Καματερού

Την Κυριακή 23 Αυγούστου μας άφησε η θεία και γειτόνισσα μας, Βασιλική Καματερού, το γένος Χατζή, αγαπημένη πρώτη ξαδέρφη του πατέρα μας.

Πλήρης ημερών, γεννημένη στα τέλη της δεκαετίας του 1920. Έζησε μια μακρά, δύσκολη ζωή, σε χρόνια ταραγμένα. Τις τελευταίες δεκαετίες ανταμείφθηκε με μια υπέροχη οικογένεια. Μεγάλωσε δύο παιδιά, τρία εγγόνια, τρία δισέγγονα και ήταν ένα μεγάλο στήριγμα για όλους, δίνοντας και παίρνοντας αγάπη. 

Διπλανό σπίτι από το πατρικό μας, οι παιδικές μου αναμνήσεις είναι γεμάτες με τη θεία βασιλική. Ιστορίες από έναν Ασπρόπυργο και μία κοινωνία που δεν υπάρχει πια. Αναμνήσεις της αγροτικής ζωής του 1930, από τα χρόνια της κατοχής, της αντίστασης και του εμφυλίου. Διηγήσεις από τις μαύρες δεκαετίες με τις άδικες φυλακίσεις και εξορίες. Θα μπορούσα να γράψω πολλά και υπόσχομαι να το κάνω, καθότι όλα αυτά έχουν ανεξίτηλα χαραχθεί στην μνήμη μου. 

Σήμερα θα περιοριστώ να αναφερθώ στις συγκλονιστική υποστήριξη που μας προσέφερε όταν χάσαμε τη μαμά και αργότερα το μπαμπά, ως γειτόνισσα και συγγενής. 

Η τελευταία μιας γενιάς, μας διδάσκει ότι οι άνθρωποι αυτοί, μέσα ίσως στις αντιφάσεις και τα ελαττώματά τους — ποιος εξάλλου μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι τέλειος;— σίγουρα είχαν μια βαθιά βιωματική γνώση των λέξεων ‘οικογένεια’, ‘γειτονιά’ και ‘αλληλεγγύη’.

Λέξεις και έννοιες που δυστυχώς η δική μας γενιά και οι νεότεροι αναγκάζονται να ανοίξουν τα λεξικά για να θυμηθούν τι σημαίνουν. 

Θερμότατα συλλυπητήρια στα παιδιά, τα εγγόνια και την ευρύτερη οικογένειά της. 

Σε ευχαριστούμε για όλα και θα σε θυμόμαστε πάντα με αγάπη, θεία Βασιλική

Γιατί επενδύουμε στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Γιατί επενδύουμε στην Τεχνητή Νοημοσύνη; 

Για πολλούς λόγους. Ο πλέον θεμελιώδης αυτών όμως είναι ξεκάθαρος: Για να απελευθερώσουμε τους ανθρώπους μας. Να απελευθερώσουμε το μυαλό και την ψυχή τους από την σκλαβιά της μη δημιουργικής, βαρετής, επαναλαμβανόμενης εργασίας.

Για να τους ενδυναμώσουμε, να τους προσφέρουμε τη δυνατότητα να αναδείξουν τα άξια επίλυσης προβλήματα και να συντονιστούν με τους συναδέλφους τους για να τα λύσουν.

Για να ξεκινήσουμε σε τελική ανάλυση μια δημιουργική επανάσταση.

Οι εργασίας που μπορούν να γίνουν από την Τεχνητή Νοημοσύνη, οφείλουν να γίνονται από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δίνοντας το προνόμιο στους ανθρώπους να επικεντρώσουν τις προσπάθειές του εκεί που μόνο αυτοί μπορούν να κάνουν τη διαφορά.

Στην Epignosis learning technologies, ως πρώτο παράδειγμα όχι μόνο για το οικοσύστημα της Starttech Ventures αλλά και ευρύτερα, αποφασίσαμε να μετατρέψουμε την εταιρεία μας στο ανάλογο της Πόλης της κλασικής εποχής.

Εργαζόμαστε για το κοινό καλό, επιτυγχάνουμε πρώτα την αυτάρκεια και στη συνέχεια την ευδαιμονία. Αναγνωρίσουμε πως ένα καλύτερο μέλλον του ατόμου θα έρθει μέσα από το καλύτερο μέλλον της ομάδας. Είμαστε Πολίτες, που σημαίνει πως δεν είμαστε ιδιώτες. Στην καθομιλουμένη αγγλική, we are not idiot.

Στην Πόλη αυτή δεν υπάρχουν αναλώσιμοι. Από τους Πολίτες της Επίγνωσις, δεν περισσεύει κανείς.

Η δέσμευσή μας είναι ξεκάθαρη:

Καμία θέση εργασίας στην εταιρεία μας δεν θα χαθεί από την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Κίνημα επαναγροτικοποίησης

​Χρειαζόμαστε ένα μαζικό κίνημα επαναγροτικοποίησης της χώρας. 

Με όρους 2026. Κάνοντας πράξη τη «συνάντηση του παραδοσιακού με το σύγχρονο». Επαναγροτικοποίησης όμως.

Η πόλη καθίσταται αβίωτη. Οικονομικά, κοινωνικά, περιβαλλοντικά. Η πόλη απανθρωποιείται.

Την ίδια στιγμή η ύπαιθρος ερημώνει. 

Ο συνδυασμός είναι μια τραγωδία. Σημαίνει μόνο ένα μαύρο μέλλον για την Ελλάδα. 

Διαβάστε την «Αγροφιλία» του Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Οταν ο ‘εκσυγχρονιστής’ Σημίτης φρόντιζε να επιδοτούνται το κόψιμο των ελιών και η σφαγή των αγελάδων, ο Χαραλαμπίδης έλεγε «είναι in να είσαι αγρότης». 

Είχε δίκιο το 2000. Εξακολουθεί να έχει δίκιο το 2026. 

Η αγροτική ζωή, με σύμμαχο την επιστήμη και την τεχνολογία, μπορεί να οδηγήσει στην αυτάρκεια και στην ευδαιμονία. Ο αγρότης είναι άνθρωπος ελεύθερος και δημιουργικός. Αξίζει να τον δούμε εκ νέου.

Πόλεμος με τη λειψυδρία: Κερδίσαμε!

Με μεγάλη χαρά σας ενημερώνω πως ο πόλεμος με τη λειψυδρία τελείωσε: Νικήσαμε! 

Δεν γνωρίζω πότε ακριβώς ανακοινώθηκε η μεγάλη αυτή εθνική επιτυχία, ούτε ποιος υπέγραψε τη συνθήκη παράδοσης της ξηρασίας, αλλά τα στοιχεία είναι αδιάσειστα. Περισσότερα από τα μισά σπίτια που είδα στην Κέα το περασμένο Σαββατοκύριακο είχαν πισίνα — και μιλάμε, βεβαίως, για ένα κυκλαδονήσι, όπου το νερό παραδοσιακά δεν ήταν ποτέ ακριβώς άφθονο. Άρα το πρόβλημα προφανώς λύθηκε. Δεν εξηγείται αλλιώς.

Η κατάσταση είναι, μάλιστα, ακόμη καλύτερη απ’ όσο νομίζαμε. Ένας πολύ ωραίος τύπος στον Κούνδουρο είχε φυτέψει και τέσσερα ή πέντε στρέμματα γκαζόν γύρω από το σπίτι του. Μια διακριτική, λιτή και απολύτως εναρμονισμένη με το κυκλαδίτικο τοπίο παρέμβαση. Το καταπράσινο γκαζόν ταίριαζε υπέροχα με την ξερή γη, τα βράχια και τα θυμάρια. Πάλι καλά που δεν έβαλε και πλατάνια, ένα μικρό ποτάμι και δυο-τρεις καταρράκτες, για να ολοκληρωθεί φυσικά η αισθητική σύνθεση.

Σε άλλα νέα, κάπου διάβασα πως τελείωσε και ο πόλεμος με τη βλακεία. Δυστυχώς, σε εκείνον τα νέα δεν είναι εξίσου ευχάριστα. Όλα δείχνουν ότι όχι μόνο ηττηθήκαμε, αλλά παραδοθήκαμε και άνευ όρων. Και, απ’ ό,τι φαίνεται, γιορτάζουμε την ήττα γεμίζοντας πισίνες και ποτίζοντας γκαζόν στις Κυκλάδες.

Κολλημένοι στους δρόμους της Αθήνας στα μέσα Ιουλίου

Τόση νέκρα στους δρόμους είχα καιρό να τη δω στην Αθήνα! 

Λογικά θα έχουν γεμίσει η Μύκονος και η Σαντορίνη με χιλιάδες συμπολίτες μας που απολαμβάνουν ήδη τις διακοπές τους. Ίσως και το Capri, στη γειτονική Ιταλία, που άλλωστε πέφτει περίπου στην ίδια κατηγορία — και, ως Magna Graecia, σχεδόν λογίζεται και για εσωτερικός προορισμός.

Μόνο που η πραγματικότητα είναι ακριβώς η αντίθετη. Σχεδόν στα μέσα Ιουλίου, με τα σχολεία κλειστά και τη θερινή περίοδο αδειών να έχει ξεκινήσει, χρειάζεται σχεδόν μία ώρα για να κατέβει κανείς από το Μαρούσι στο κέντρο της Αθήνας. Δεν έχει φύγει σχεδόν κανείς. Είναι πραγματικά πρωτόγνωρο.

Η προφανέστερη εξήγηση είναι, δυστυχώς, η οικονομική αδυναμία πολλών Ελλήνων να κάνουν διακοπές, τουλάχιστον με τον τρόπο και για τη διάρκεια που μπορούσαν στο παρελθόν. Όταν το κόστος της μετακίνησης, της διαμονής και της εστίασης έχει αυξηθεί τόσο πολύ, είναι απολύτως λογικό πολλοί συμπολίτες μας να παραμένουν στην Αθήνα, ακόμη και μέσα στον Ιούλιο.

Την ίδια στιγμή, η πόλη υποδέχεται έναν ολοένα μεγαλύτερο αριθμό τουριστών, χωρίς να διαθέτει τις απαραίτητες υποδομές για να τον εξυπηρετήσει. Οι δρόμοι, τα μέσα μεταφοράς και συνολικά η λειτουργία της Αθήνας δεν έχουν προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Ο συνδυασμός μιας πόλης από την οποία οι κάτοικοι δεν μπορούν πλέον να φύγουν και ενός τουριστικού προορισμού που δέχεται περισσότερους επισκέπτες από όσους μπορούν να υποστηρίξουν οι υποδομές του δημιουργεί αυτή την πρωτοφανή κατάσταση.

H 4η Ιουλίου σαν μια γιορτή της δημοκρατίας

Θα ήθελα να ευχηθώ σε όλους τους Αμερικανούς φίλους, συναδέλφους και συνεργάτες χρόνια πολλά για την 4η Ιουλίου!

Πάντα με γοήτευε βαθιά η Αμερικανική Επανάσταση, η οποία, μεταξύ πολλών άλλων, πέτυχε κάτι εξαιρετικά σημαντικό: Έφερε ξανά στο προσκήνιο τα ιδανικά της δημοκρατίας της κλασικής εποχής, βελτιωμένα και προσαρμοσμένα έτσι ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν περισσότερο από είκοσι αιώνες μετά τη σύλληψή τους. Αυτό από μόνο του υπήρξε ένα εντυπωσιακό επίτευγμα. Η ιδέα ότι μία ελεύθερη κοινωνία μπορεί να κυβερνάται από τους ίδιους τους πολίτες της, μέσα από θεσμούς, κανόνες, αντιπροσώπευση και λογοδοσία, επανήλθε στο κέντρο της πολιτικής ζωής με τρόπο που άλλαξε την πορεία της ιστορίας.

Αυτή η «επιστροφή της δημοκρατίας» υπήρξε μία ανυπολόγιστη υπηρεσία προς την ανθρωπότητα· και κάθε ελεύθερος άνθρωπος οφείλει να αισθάνεται ευγνωμοσύνη προς τους επαναστάτες και τους ιδρυτές των Ηνωμένων Πολιτειών, ακριβώς για αυτόν τον λόγο: Επειδή κατέστησαν τη δημοκρατία το προτιμώμενο σύστημα διακυβέρνησης. Όχι ένα τέλειο σύστημα, βεβαίως, ούτε ένα σύστημα χωρίς αντιφάσεις, αποτυχίες και οδυνηρούς συμβιβασμούς. Αλλά, παρ’ όλα αυτά, το σύστημα που εκφράζει καλύτερα την αξιοπρέπεια, την ελευθερία και την ευθύνη του ανθρώπινου προσώπου.

Το Lincoln Memorial στην Washington DC

Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι η Αμερικανική Επανάσταση δεν δημιούργησε απλώς ένα νέο κράτος. Δημιούργησε μία νέα πολιτική φαντασία. Έκανε τη δημοκρατία ξανά σύγχρονη. Απέδειξε ότι τα ιδανικά της κλασικής εποχής μπορούσαν να βελτιωθούν και να προσαρμοστούν ώστε να λειτουργήσουν σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα, σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο και υπό πολύ διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Υπό αυτήν την έννοια, η 4η Ιουλίου δεν είναι μόνο μία αμερικανική γιορτή. Είναι μία ημέρα που θυμίζει σε όλους μας μία από τις σημαντικότερες καμπές στη μακρά ιστορία της ανθρώπινης ελευθερίας.

Υ.Γ. Γνωρίζω καλά ότι πολλοί θα έχουν πολλά να πουν για την αμερικανική εξωτερική πολιτική των τελευταίων 250 ετών — κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατανοώ απολύτως από πού προέρχονται αυτές οι κριτικές και, άλλωστε, συχνά ασκώ κι εγώ κριτική στην εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών. Θα ήθελα όμως να τους προτρέψω να διαβάσουν τον «Διάλογο των Μηλίων». Δυστυχώς, υπάρχει ελάχιστος χώρος για συναίσθημα, εάν υπάρχει καν, όταν μιλάμε για εξωτερική πολιτική. Αυτό δεν καθιστά την κριτική άνευ σημασίας· κάθε άλλο. Μας υπενθυμίζει όμως ότι η ισχύς, τα συμφέροντα και η επιβίωση διαμορφώνουν πάντοτε τις σχέσεις μεταξύ των κρατών, από την κλασική Αθήνα μέχρι τις σύγχρονες Ηνωμένες Πολιτείες.

Το αλκοόλ, οι φίλοι και η ασθένεια της εποχής

​Μειώθηκε κάπως η κατανάλωση αλκοόλ στους νέους και …αυξήθηκαν κατακόρυφα τα χάπια, συνταγογραφούμενα και μη. Το Xanax αντιμετωπίζεται πλέον περίπου σαν Depon. 

Μιλάμε για τεράστια επιτυχία… 

Η ασθένεια της εποχής είναι η μοναξιά. Ο άνθρωπος είναι ζώον πολιτικό, υπάρχει μόνο μέσα από την αλληλεπίδραση, σε οποιαδήποτε μορφή. 

Μια παράμετρος αφορά το αλκοόλ, το κρασί ως καταλύτη κοινωνικοποίησης. 

Το ζήτημα βεβαίως είναι πολύ βαθύτερο. Η επιδίωξη της ανεξαρτησίας και της αυτονομίας, ενώ σε μεγάλο βαθμό απέτυχαν στην ουσία του σκοπού τους, οδήγησαν στην απομόνωση και στη δυστυχία. 

Η λύση στο πολύπλοκο αυτό ζήτημα είναι εντυπωσιακά είναι απλή: 

Περάστε χρόνο με φίλους. Απολαύστε μια ουσιαστική συζήτηση μαζί τους. Νοιαστείτε πραγματικά για αυτούς. Μετά όλα θα αλλάξουν προς το καλύτερο.

Είναι όντως η 'εργασία από το σπίτι' είναι μια μορφή πνευματικής κακοποίησης;

Την Τρίτη 16 Ιουνίου είχα τη μεγάλη χαρά να είμαι καλεσμένος στο meetup "Take Back The City 12" που οργανώνει το AstyLab με τον πραγματικά εξαίρετο Αδάμ Μαρκάκη.

Ανέβασα το παραπάνω απόσπασμα της συνομιλίας μου με τον Αδάμ στο LinkedIn μαζί με το ακόλουθο σημείωμα:

__

Η λεγόμενη 'απομακρυσμένη εργασία' (remote work / work from home, etc) δεν είναι παρά μια μορφή εργασιακής κακοποίησης.

Πολύ ύπουλη μάλιστα, διότι προσφέρεται με περιτύλισμα 'προόδου' και 'εργασιακού προνομίου'.

Σύντομα όμως οι εργαζόμενοι θα μηνύσουν τους εργοδότες που τους ζητούν να εργαστούν 'απομακρυσμένα' για αυτό ακριβώς που κάνουν: Επειδή τους κακοποιούν.

Πώς; Καταπαντώντας την ίδια την ανθρώπινη φύση, εκείνη του πολιτικού όντος.

__

Ακολούθησε μια αληθινή χιονοστιβάδα, ένας ορυμαγδός οργισμένων σχολίων διαφόρων χρηστών του LinkedIn που ένιωσαν να απειλείται το δικαίωμά τους στην απομακρυσμένη εργασία. Ως συμβαίνει συνήθως, μερικά από τα σχόλια ήταν χρήσιμα και εποικοδομητικά, όπως και καλοδεχούμενα αυστηρά, ακόμα και σκληρά, ενώ άλλα δεν ήταν παρά περιπτώσεις λεκτικού bullying που ούτε επιδέχονται ούτε δικαιούνται κάποιου σχολιασμού.

Έγραψα λοιπόν μια συνολική απάντηση την οποία και παραθέτω εδώ, για όσους ενδιαφέρονται:

__

Τo παραπάνω απόσπασμα είναι από μια συνομιλία μου με τον Αδάμ του Astylab στο πλαίσιο του πρόσφατου meetup "Take Back The City 12", όπου συζητήθηκαν πολλά και πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για την πόλη γενικότερα. Σε αυτά συμπεριλαμβάνεται και η εργασιακή ζωή στην πόλη και θέματα όπως η κοινωνικότητα / κοινωνικοποίηση, η συλλογικότητα, η ενεργή συμμετοχή στο οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι κλπ.

Η θέση που εξέφρασα είναι πως η συμμετοχή σε μια ομάδα που παράγει κάτι έχει ξεχωριστή θέση στην πραγμάτωση του ατόμου στην πόλη - δίνει έννοια στη συνύπαρξη. Αν θέλετε δείτε & τον Jonathan Haidt, τα λέει καλύτερα από εμένα: 

Το σίγουρο (για μένα, πάντα) είναι πως αν μια εταιρεία ακολουθεί το μοντέλο του λεγόμενου "shareholder capitalism", έχει κάθε (βραχυπρόθεσμο, ως προστάζει η φύση της) λόγο να προτιμά να συνδιαλέγεται με απομονομένα άτομα παρά με ομάδες. Η 'εργασία', ή μάλλον η 'δουλειά', στην περίπτωση αυτή γίνετα αντιληπτή ως ένα task list που πρέπει να υλοποιηθεί σε συγκεκριμένο χρόνο, ποιοτικά κριτήρια και άλλες προϋποθέσεις και η οποία θα λάβει μια εύλογη αμοιβή. Από ανθρώπους απασχολίσιμους, δηλαδή αναλώσιμους, που σήμερα τυχαίνει να είναι στην Κυψέλη, αύριο θα είναι κάπου αλλού, ενδεχομένως και σε άλλη ήπειρο.

Δουλεύει αυτή η προσέγγιση; Όσο είμαστε στον shareholder capitalism, δουλεύει μια χαρά. Πλασάρεται μάλιστα ως προνόμιο.

Η γνώμη μου είναι πως οι εργαζόμενοι δικαιούμαστε κάτι περισσότερο. Δικαιούμαστε να απολαύσουμε το προνόμιο της ομαδικής εργασίας, τη χαρά της επίτευξης του κοινού στόχου και φυσικά να την απόδοση της υπεραξίας της εργασίας μας.

Αυτό πιστεύω πως γίνεται μόνο σε συνεργασία σε κοινό, φυσικό χώρο. 

Παράλληλα στο παραπάνω meetup μίλησα για μια νέα προσέγγιση στον σχεδιασμό οργανισμών, βασισμένων στην αναλογία με την αρχαιοελληνική πόλη. Οργανισμούς που θεμελιώνονται στην έννοια της εργασίας (νόησης, βούλησης και πράξης) για το κοινό καλό. Οργανισμούς που αποστρέφονται τους 'ιδιώτες' με την αυθεντική έννοια του όρου - τους idiots, δηλαδή, στην καθομιλουμένη αγγλική). Οργανισμούς ακόμα που αναπτύσσουν τη συμμετοχή, την υπευθυνότητα, τη συνιδιοκτησία και τη λογοδοσία. 

Είναι κάτι που μας συναρπάζει, το υλοποιούμε ήδη πειραματικά και θα συνεχίσουμε να μελετούμε και να εφαρμόζουμε για όσο χρόνο χρειαστεί μέχρι να το τελειοποιήσουμε.

Ειλικρινά το πιστεύω πως οι επιχειρήσεις που επιβάλλουν την απομακρυσμένη εργασία, την οποία μεταμφιέζουν ως παροχή και προνόμιο, κακοποιούν πνευματικά τους ανθρώπους. Τους στερούν μια πτυχή της συναδελφικότητας που έχει τεράστια αξία στη συγκρότηση της προσωπικότητας και, μέσα από αυτήν της πόλης και της κοινωνίας συνολικά.

Η πρόβλεψή μου είναι πως αργά οι γρήγορα οι ίδιοι οι εργαζόμενοι θα συνειδητοποιήσουν την παγίδα στην οποία έχουν πέσει και θα 'επαναστατήσουν'. Πιθανότατα θα μηνύσουν επιχειρήσεις που τους αναγκάζουν στην απομόνωση. 

Ο χρόνος θα δείξει αν έχω δίκιο ή όχι. Μιλάω πλέον με πολλούς εργαζομένους διαφόρων κλάδων που με πολύ χατακτηριστικό τρόπο λένε "δεν την παλεύω άλλο στο σπίτι μόνη/ος όλη μέρα". 

Σας συμβουλεύω να τους ακούσετε κι εσείς.

Τέλος, τα χαριτωμένα περί micromanagement, command & control κλπ κλπ, δεν με αγγίζουν και τα επιστρέφω σε όσους τα σκέφτηκαν. Καθείς και οι απόψεις του. Όσο για το γράφημα (και την σχετική ανάρτηηση) της Andreessen Horowitz, ουδέποτε είπα πως αναφέρεται στην πνευματική κακοποίηση. Περιγράφει μια άλλη πολύ αρνητική πλευρά του remote work που έχει αν κάνει με το on the job training των νέων εργαζομένων. Αν θέλετε, δείτε το πιο προσεκτικά.

__

Κλείνοντας αυτήν τη σύντομη απάντηση θα ήθελα να πω ότι εξεπλάγην από το πόσο θυμό και οργή έδειξαν απέναντί μου άνθρωποι που δεν με γνωρίζουν και δεν μπήκαν στον κόπο να ενημερωθούν για το τι πρεσβεύω. Αντίθετα παρασύρθηκαν από στερεότυπα και αυτοματισμούς (πχ 'δεν του αρέσει το remote, οπότε θέλει micromanagement', για να αναφερθώ στο πιο αθώο) και να κάνουν αδιανόητες εικασίες για τις θέσεις και τις απόψεις μου.

Δεν παρεξηγώ γιατί καταλαβαίνω καλά τους λόγους που ένας νέος (και όχι μόνο νέος) σήμερα είναι πολύ θυμωμένος. Τους καταλαβαίνω, τους βιώνω και έχω προσπαθήσει πολλές φορές να τους συζητήσω σε αυτό το βήμα. 

Στέλνω, τέλος, ένα μήνυμα αισιοδοξίας: Παρά τα τεράστια προβλήματα, μια νέα προσέγγιση στην οργάνωση της εργασίας και της παραγωγής είναι εφικτή. Μια προσέγγιση ανθρωποκεντρική, η οποία μάλιστα θα αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως αυτό που πραγματικά είναι, ένα πολιτικό ον. Σε μια πόλη που η εργασία δεν είναι 'αναγκαίο κακό' αλλά κομβικό δημιουργικό συστατικό της.

Δίστομο 1944: Ο Άνθρωπος τελικά πάντα θα επικρατεί

Σήμερα, 82 χρόνια μετά από την τραγική ημέρα της 10ης Ιουνίου 1944, το μήνυμα που φτάνει πεντακάθαρα στα αυτιά μας δεν θα μπορούσε να είναι περισσότερο σαφές:

Όσο και να λυσσάξει ο φασισμός, όσο αίμα και να κάνει να χυθεί, όσο πόνο και να προκαλέσει, στο τέλος είναι ο Άνθρωπος που πάντοτε θα επικρατήσει.

Μνήμη, δόξα και τιμή στα αθώα θύματα της αδιανόητα απάνθρωπης σφαγής που έγινε στο Δίστομο.

Απεριόριστος σεβασμός, τιμή και αγάπη στους επιζώντες. Αρκετοί είναι ακόμα ανάμεσά μας.

Απόλυτη και ακλόνητη δέσμευση πως η μάχη ενάντια στον φασισμό θα είναι συνεχής, διαχρονική και ασταμάτητη.

Κορυφαία μας και αδιαμφισβήτητη άξια ο Άνθρωπος.

Φροντιστήριο, ιδιωτική εκπαίδευση και η υποβάθμιση των προοπτικών μιας χώρας

Όταν το 2001 ξεκινήσαμε την έρευνα αγοράς για το 'Ηλεκτρονικό Φροντιστήριο', δηλαδή το e-Frontistirio, συντομογραφία του οποίου είναι το eFront - το πρώτο προϊόν της Epignosis που ακόμα διαγράφει μια εξαιρετικά επιτυχημένη πορεία στη διεθνή αγορά - μείναμε έκπληκτοι με δυο πράγματα:

1. Το μέγεθος της δαπάνης: Η ελληνική οικογένεια δαπανούσε συνολικά περισσότερα από €2.000.000.000 (δυο δισεκατομμύρια ευρώ) σε ετήσια βάση για το φροντιστήριο των παιδιών της. Το ποσό είναι απλά *συγκλονιστικό* (φανταστείτε ότι ένα πολυετές ΕΣΠΑ είναι περίπου €20B - άρα ο έλληνας φορολογούμενος πληρώνει περίπου ένα ΕΣΠΑ από την τσέπη του για την *ενισχυτική διδασκαλία* των παιδιών του!).
2. Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά του φροντιστηρίου: Μια πολύ πιεσμένη οικονομικά οικογένεια στο Κερατσίνι και μια ιδιαίτερα εύπορη οικογένεια στην Πολιτεία πλήρωναν περίπου τα ίδια χρήματα για φροντιστήριο - σίγουρα στην ίδια τάξη μεγέθους. Ήταν ένας νέος ορισμός του 'αγαθού πρώτης ανάγκης'. Για αυτό οι αγρότες που έκλειναν τους δρόμους φώναζαν 'δεν έχουμε να πληρώσουμε τα φροντιστήρια των παιδιών μας'.

Πίσω από αυτό το γεγονός βέβαια κρυβόταν κάτι τρομακτικά δυσάρεστο: Το ανομολόγητο κοινωνικό συμβόλαιο ήταν πως 'θα πληρώνετε όλοι αυτό το 'νταβατζιλίκι' και στη συνέχεια με μια αντικειμενική διαδικασία θα μπαίνετε σε σχολές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα από τις οποίες τα παιδιά σας θα 'αποκατασταθούν'.'

Για αυτό έφτασαν οι πανελλήνιες να είναι ο μοναδικός αξιόπιστος θεσμός στη νέα ελληνική δημοκρατία. Τη μια φορά που διέρρευσαν τα θέματα, έπεσε η κυβέρνηση (κυριολεκτικά, το σκάνδαλο Ράμμου).

Για αυτό αυτό έφτασαν τμήματα νηπιαγωγών ή αστυνομικών να έχουμε κάποια στιγμή βάση γύρω στο 19 (τουλάχιστον στις διαδηλώσεις τρώγαμε δακρυγόνα που εκτόξευαν αριστούχοι, κάτι είναι κι αυτό).

Το ανομολόγητο αυτό όμως κοινωνικό συμβόλαιο οδήγησε στην κατάρρευση του μεταπολιτευτικού συστήματος το 2010. Όταν όλοι έπρεπε να 'λαδώσουν' (έστω και εμμέσως) για να 'αποκατασταθούν' στην πραγματικότητα κανονικοποιούσαν και αποδέχονταν τη διαφθορά, η οποία στα ανώτερα κλιμάκια έφτασε σε επίπεδα Λατινικής Αμερικής, ίσως και υψηλότερα.

Έφτασα να νομίζω πως κανείς δεν μπορεί να κατανοήσει τι ακριβώς συνέβη με την 'ελληνική κρίση' αν δεν μελετήσει σε βάθος το φαινόμενο του φροντιστηρίου, όπως έγραφα το 2012: https://www.tsigos.gr/2012/08/deree.html

Τα τελευταία χρόνια παρατηρεί κανείς ότι η παράνοια του φροντιστηρίου αντικαθίσταται από μια νέα, εκείνη του ιδιωτικού σχολείου.

Η ελληνική κοινωνία εγκαταλείπει μαζικά το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης με αποτέλεσμα την επιταχυνόμενη κατάρρευση του τελευταίου. Ακριβώς το ίδιο έγινε και με το δημόσιο σύστημα υγείας: Όταν όλοι έφτασαν να απευθύνονται σε ιδιωτικά νοσοκομεία και κλινικές για οποιαδήποτε ιατρική φροντίδα, η κατάρρευση του ΕΣΥ κατέστη μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, με τις όποιες εξαιρέσεις απλώς να επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

Γεννήθηκα το 1977. Στα δικά μας χρόνια, αν εξαιρέσει κανείς τα σχολεία εγνωσμένου κύρους - της ελίτ, για να το πούμε όπως είναι - όπως το Κολλέγιο, η Σχολή Μωραΐτη και το Αρσάκειο (μιλώντας για εκείνη την εποχή, '80 και '90) ο βασικός λόγος που κάποιος πήγαινε σε ιδιωτικό σχολείο ήταν η αδυναμία του να περάσει τις τάξεις στο δημόσιο. Πήγαινε επί της ουσίας για να αγοράσει ένα απολυτήριο Λυκείου (το οποίο έφτασε να μην έχει καμία αξία).

Σήμερα όμως η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική. Βλέπουμε μεγάλα διεθνή funds να εξαγοράζουν σημαντικά ιδιωτικά σχολεία (Εκπαιδευτήρια Δούκα, Κωστέα - Γείτονα, Σχολή Μωραΐτη, κ.α.). Βλέπουμε ακόμα δεκάδες νέα, ανώνυμα ιδιωτικά σχολεία να ξεπηδούν σε περιοχές χαμηλού εισοδήματο, όπως η Δυτική Αθήνα. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό; Τι αναζητούν οι γονείς που στέλνουν τα παιδιά τους μαζικά στην ιδιωτική εκπαίδευση;

Δυστυχώς η θέση και μόνο του ερωτήματος προκαλεί θλίψη. Δείτε τους πιθανούς λόγους:

1. Υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης.
2. Δημιουργία φιλικών δεσμών με παιδιά ισχυρών οικογενειών.
3. Φυγή στο εξωτερικό για σπουδές αμέσως μετά τη μέση εκπαίδευση.
4. Κοινωνικό στάτους - αναγνώριση.
5. Ωράρια που βολεύουν την εργαζόμενη οικογένεια (συχνά οι γονείς δουλεύουν μέχρι τις 6:00 πλέον - τι κάνει για αυτό το δημόσιο σχολείο)
6. Αποφυγή μεταναστών (ή, για να το πω με το λεξιλόγιο όσων σκέφτονται έτσι, "να μην έχει Αλβανούς / Πακιστανούς / Γεωργιανούς κλπ κλπ -- Ή, όπως έλεγαν παλιότερα σε ΗΠΑ, Αυστραλία και Γερμανία, "να μην έχει Έλληνες").
7. Να μην έχει απεργίες και καταλήψεις
   

Κάντε ένα πείραμα στη δική σας οικογένεια, εφόσον επιλέξατε κι εσείς ιδιωτικό σχολείο, να δείτε ποιος είναι ο πραγματικός λόγος. Ρωτήστε γνωστούς και φίλους, προσπαθώντας να πάρετε αυθόρμητες και ειλικρινείς απαντήσεις.

Τα αποτελέσματα θα σας εκπλήξουν. Ένα νέο ρήγμα γεννιέται στην ελληνική κοινωνία. Δημιουργείται μπροστά στα μάτια μας και κάνουμε πως δεν το βλέπουμε.

Ο Robert Reich ήταν υπουργός εργασίας στις ΗΠΑ επί Κλίντον. To 2018 έγραψε το υπέροχο βιβλίο "The Common Good" όπου λίγο πολύ ισχυρίζεται πως η άνθηση της ιδιωτικής παιδείας στις ΗΠΑ (μέχρι πολύ πρόσφατα εκεί, στο κέντρο του καπιταλισμού, επικρατούσε η δημόσια παιδεία!) θα καταστρέψει το 'αμερικανικό όνειρο', ακριβώς γιατί θα δημιουργήσει ένα ρήγμα στην κοινωνία.

Στην Αμερική το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει. Οι ΗΠΑ πληρώνουν ήδη το τίμημα αυτής της πολιτικής - διότι είναι μια καθαρή πολιτική απόφαση η διαχρονική υποβάθμιση της δημόσιας παιδείας - ενώ σύντομα ο λογαριασμός θα έρθει και στη μικρή Ελλάδα μας.

Τα πιο έξυπνα μυαλά της χώρας για πολλές δεκαετίες θα έμπαιναν στο ΕΜΠ, στην Ιατρική, στη Νομική ή στη Φιλοσοφική Αθηνών. Κάποιοι ελαφρώς παρακάτω, όπως ο υποφαινόμενος, θα έμπαιναν στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (η μεγαλύτερη τύχη της ζωής μου!) ή και σε άλλα εξαιρετικά περιφερειακά πανεπιστήμια και ΤΕΙ (με την ορολογία της εποχής).

Σήμερα στο ελληνικό τριτοβάθμιο σύστημα θα πάνε μόνο όσοι δεν έχουν να πληρώσουν για να φύγουν στο εξωτερικό στα 18. Αυτό σιγά σιγά θα μετατρέψει την ελληνική οικονομία σε μια 'μονακαλλιέργεια του τουρισμού', όπως θα έλεγε ο μεγάλος δάσκαλος Μιχάλης Χαραλαμπίδης. Δηλαδή, θα μας κάνει κάτι αντίστοιχο της Ταϊλάνδης, της Αιγύπτου ή το Μαρόκου.

Σκεφθείτε το καλά και πράξτε αναλόγως.

Όχι, δεν αναζητώ ήρωες που θα στείλουν τα παιδιά τους σε ένα δημόσιο σύστημα που καταρρέει - όπως προστάζει μια πολιτική δεκαετιών.

Ευελπιστώ να ενεργοποιήσω Πολίτες οι οποίοι θα απαιτήσουν όσο πιο επιτακτικά γίνεται τον πολλαπλασιασμό της επένδυσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Όχι την αύξηση κατά 10% ή 15%. Τον πολλαπλασιασμό της κατά 2 ή 3 φορές. Είναι όρος επιβίωσης.

Διότι αν οι πολιτικάντηδες σας πούνε ότι 'ενδιαφέρονται για την παιδεία', μπορείτε να τους απαντήσετε όπως οι αμερικάνοι φίλοι μας:

Money talks, bullshit walks.

Έρωτας και αξιοπρέπεια

Το να ερωτευτεί κάποιος παράφορα είναι ο πιο σίγουρος τρόπος να νιώσει ότι χάνει πλήρως την αξιοπρέπειά του.

Την ίδια στιγμή, με έναν τρόπο σχεδόν μαγικό και σίγουρα αντιφατικό, είναι μάλλον και ο μοναδικός ώστε να την βρει πραγματικά.

Ζωή και βίος

​Αξίζει πραγματικά μια ζωή που δεν θα την έδινες για τίποτα;

Έτυχε πριν μερικά χρόνια να συνομιλώ με έναν πολύ αξιόλογο άνθρωπο που ήταν υπεύθυνος ανάπτυξης αμυντικών συστημάτων υψηλής τεχνολογίας μίας - υποτίθεται (*) - ισχυρής ευρωπαϊκής χώρας. 

Αφού του εξέφρασα το θαυμασμό μου για όσα έχουν αναπτύξει, είπε το εξής:  

«Ευχαριστώ, πράγματι έχουμε αναπτύξει εξαιρετικές τεχνολογίες που μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματικές στο πεδίο της μάχης». 

Αργότερα, αφού είχαμε πιει αρκετό κρασί μαζί με κάποιους καλούς φίλους, σχολίασε από το πουθενά: 

«Παιδιά ελπίζω να μην γίνει πόλεμος στα επόμενα χρόνια γιατί για ένα πράγμα είμαι βέβαιος: Δεν ξέρω κανέναν στη χώρα μας που να είναι διατεθειμένος να πεθάνει για αυτήν».

Καταλαβαίνω πως δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό να θέλεις να δώσεις τη ζωή σου για την πατρίδα, ούτε για τη θρησκεία, ούτε για οτιδήποτε άλλο σε προστάζει το σύστημα ανά τους αιώνες. 

Αν το κάνεις, πρέπει να είναι προϊόν μίας ελεύθερης και συνειδητής επιλογής. 

Ταυτόχρονα όμως αναρωτιέμαι ως προς το τι σημαίνει η εξέλιξη σε μία κοινωνία όπου κανένας δε θα είναι διατεθειμένος να δώσει τη ζωή του για απολύτως τίποτα. 

Όπου η ‘επιβίωση’ θα είναι υπέρτατη αξία. Η ζωή θα προηγείται του νοηματοδοτημένου βίου. 

Όταν λοιπόν η ζωή από μόνη της αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, μήπως τελικά αρχίζει ίδια ζωή να στερείται και οποιοδήποτε νοήματος; 

(*) «υποτίθεται» καθώς καμία ευρωπαϊκή χώρα στην εποχή μας δεν είναι όντως ισχυρή — παρά μόνο στις συλλογικές της ψευδαισθήσεις. 

Σκοπός, νόημα και φόβος

Αν δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο θα ήσουν διατεθειμένος να δώσεις τη ζωή σου, 

Αν το μόνο στο οποίο προσβλέπεις είναι ένας αργός και ήρεμος θάνατος,

Του οποίου θα προηγηθούν μερικές στιγμές ‘ευτυχίας’, 

— όπως λανθασμένα αποκαλείς κάποιες στιγμές, συνήθως ρηχής, αισθησιακής απόλαυσης — 

Τότε εσύ είσαι αυτός, το φοβάμαι, που δεν τολμάς να δώσεις ένα αληθινό νόημα στο στιγμιαίο γεγονός της ύπαρξης σου,

Μια μικρή αναλαμπή, μια απειροελάχιστη αστραπή μέσα στον αιώνα των αιώνων,

Το απειροελάχιστο που εμείς οι ίδιοι μπορούμε να κάνουμε τεράστιο,

Με μια πράξη, με μια απόφαση συνειδητή, με μια αποδοχή:

Ότι είναι απλά το τίμημα ζωής ο θάνατος

Τίμημα που πρέπει δίχως δισταγμό να πληρώσουμε για ό,τι εμείς κρίνουμε σημαντικό 

Και είναι η κρίση μας αυτή, η συνειδητή απόφαση, που μας μετατρέπει σε μικρούς Θεούς 

Μικρούς, σίγουρα  

Θεούς, όμως.

Δήλωση μεγάλη και βαριά. Ταυτόχρονα πολύ αληθινή. 

Ποια είναι η ουσία;

- Στο είπε πρώτος ο Επίκουρος,

- Στο είπαν οι κορυφαίοι Στωικοί,

- Το βροντοφώναξε ο Ιησούς,

- Το διαλαλήσαν οι Άγιοι του,

- Το είπαν πρόσφατα ο Νίτσε και ο Καζαντζάκης, 

Το είπαν τόσοι και τόσοι σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. 

Μην φοβάσαι!

Δεν υπάρχει πραγματικά τίποτα που αξίζει να το φοβάσαι. 

Γίνε ο μικρός Θεός που θέλεις, που μπορείς, που δικαιούσαι και που αξίζεις.

Ανέλαβε την ευθύνη της ύπαρξης σου.

Δώσε το νόημα που εσύ θέλεις. 

Αυτός είναι ο σκοπός.

Περί πολιτικής και βόθρων

​Με αφορμή ένα πρόσφατο περιστατικό στην υποτιθέμενη δημόσια σφαίρα θα ήθελα να σημειώσω το εξής: 

Παλιά τα σπίτια είχαν βόθρους. Σε κάποιες περιοχές έχουν ακόμα. Δυστυχώς κάποιες σπάνιες φορές οι βόθροι ξεχειλίζουν. Η θέα και η οσμή των περιττωμάτων κάνουν τους κατοίκους του άτυχου σπιτιού να αηδιάσουν και να στρέψουν αλλού το βλέμμα τους. 

Σίγουρα πάντως κανείς κάτοικος του σπιτιού δεν σκέφτηκε να δηλώσει έκπληκτος ούτε για την ύπαρξη του βόθρου, ούτε για το περιεχόμενο του.