Η Ευρωπαϊκή κυριαρχία και ανεξαρτησία μέσα από τις συζητήσεις για τη Γροιλανδία

Παρακολουθώντας τις τελευταίες ημέρες τις δηλώσεις και τα υπαινικτικά –αλλά σαφώς επιθετικά– μηνύματα από κύκλους των Ηνωμένων Πολιτειών σχετικά με τη Γροιλανδία, δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει δύο παράλληλες πραγματικότητες: Αφενός μεν την αμηχανία της Δανίας και, κατ’ επέκταση, της Ευρωπαϊκής Ένωσης· αφετέρου δε το βαθύτερο, διαρθρωτικό πρόβλημα της ίδιας της Ευρώπης, που παραμένει πολιτικά κατακερματισμένη σε έναν κόσμο που λειτουργεί πλέον ωμά, γεωπολιτικά και χωρίς προσχήματα.

Η κυριαρχία, για να είναι κάτι περισσότερο από μια ρητορική διακήρυξη, προϋποθέτει τα μέσα υπεράσπισής της. Διαφορετικά, είναι κενό γράμμα. Το μεταπολεμικό status quo στηρίχθηκε στην παραδοχή ότι η Ευρώπη τελεί υπό την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα. Το «αντάλλαγμα» αυτής της προστασίας ήταν σαφές: οι κρίσιμες στρατηγικές αποφάσεις στην εξωτερική πολιτική λαμβάνονταν –και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθούν να λαμβάνονται– στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’40 και στις αρχές του ’50, αυτή η συμφωνία έμοιαζε όχι απλώς λογική αλλά αναγκαία. Κανείς δεν μπορούσε τότε να προβλέψει φαινόμενα τύπου Trump, ούτε τη σταδιακή μετάβαση των ΗΠΑ σε μια πιο επιθετική, συναλλακτική, εσωστρεφή και απρόβλεπτη ανάγνωση της διεθνούς τους παρουσίας. Όμως έχουν περάσει περισσότερα από 80 χρόνια. Και 80 χρόνια, στην Ιστορία, είναι πολλά. Τα πράγματα αλλάζουν. Και όποιος δεν προσαρμόζεται στις αλλαγές, συνήθως πληρώνει το τίμημα.

Η Ευρώπη, φυσικά, δεν πρέπει ποτέ να αισθανθεί –ούτε να συμπεριφερθεί– ως αντίπαλος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ποτέ. Η διατλαντική σχέση παραμένει θεμελιώδης για τη σταθερότητα της Δύσης. Όμως εξίσου προβληματικό είναι να συνεχίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση να λειτουργεί ως ένα είδος «υψηλού επιπέδου προτεκτοράτου» ή, στη χειρότερη εκδοχή, ως ένα τεράστιο υπαίθριο μουσείο: πλούσιο σε ιστορία, αξίες και πολιτισμό, αλλά φτωχό σε ισχύ, βούληση και ενιαία στρατηγική.

Αν η Ευρώπη θέλει να είναι αξιόπιστος σύμμαχος των ΗΠΑ, οφείλει πρώτα να γίνει αξιόπιστη απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί όσο παραμένει ένωση 27 κρατών με αποσπασματικές φωνές, διαφορετικές προτεραιότητες και μηχανισμούς λήψης αποφάσεων που παραλύουν μπροστά στην κρίση. Ένας εταίρος. Ένας σύμμαχος. Όχι είκοσι επτά. Όσο δεν αντιμετωπίζουμε αυτή την πραγματικότητα, θα είναι εξαιρετικά δελεαστικό για ορισμένους κύκλους στην Washington να συνεχίζουν να παίζουν το παιχνίδι του «διαίρει και βασίλευε».

Το παράδοξο –και ταυτόχρονα ενθαρρυντικό– είναι ότι αυτό που είναι καλό για την Ευρώπη, μακροπρόθεσμα, είναι εξίσου καλό –αν όχι καλύτερο– και για τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια ισχυρή, ομοσπονδιακή, πολιτικά ενιαία Ευρώπη δεν θα αποδυναμώσει τη Δύση. Θα τη σταθεροποιήσει. Θα μοιράσει τα βάρη. Θα μειώσει τις παρεξηγήσεις. Θα περιορίσει τους πειρασμούς.

Δεν είναι τυχαίο ότι τις τελευταίες ημέρες όλο και περισσότεροι μιλούν ανοιχτά για την επικείμενη ανάγκη μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας. Προσωπικά, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι αυτή η ομοσπονδιακή ολοκλήρωση θα συμβεί. Η Ιστορία δείχνει ότι τέτοιες μεταβάσεις συνήθως επιβάλλονται από την πραγματικότητα, όχι από τη ρητορική.

Η μόνη πραγματική αβεβαιότητα που απομένει είναι το timing.

Εύχομαι –και ελπίζω– να συμβεί πριν να είναι πολύ αργά.

Για την Αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα

Μια βάρβαρη πράξη εκτός διεθνούς δικαίου

Έχω μείνει και εγώ άναυδος. Όπως όλος ο κόσμος. Με τη βάρβαρη στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα και τη λεγόμενη σύλληψη —ή μάλλον απαγωγή— του προέδρου της χώρας, Νίκολας Μαδούρο. Θέλω να είμαι απολύτως ξεκάθαρος: σε καμία περίπτωση δεν υποστηρίζω ότι το καθεστώς της Βενεζουέλας είναι δημοκρατικό. Κάθε άλλο. Όποιες κι αν ήταν οι αρχικές του καταβολές, είχε μετατραπεί σε μια στυγνή δικτατορία που καταπιέζει τον λαό, έχει απομειώσει τον εθνικό πλούτο και έχει φερθεί βάναυσα στις δημοκρατικές ελευθερίες.

Το διεθνές δίκαιο δεν είναι επιλογή

Δεν πρέπει όμως να χάσουμε την επαφή με την πραγματικότητα. Το διεθνές δίκαιο δεν δίνει σε καμία χώρα το δικαίωμα να αποφασίζει ποιος είναι «καλός» και ποιος «κακός» και, με στρατιωτικά μέσα, να απαγάγει τον ηγέτη μιας άλλης χώρας. Πρόκειται για κατάφωρη παραβίαση του καταστατικού χάρτη και των ιδρυτικών αρχών του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, του πλαισίου που δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ώστε να αποτραπεί η επανάληψη της φρίκης που προηγήθηκε.

Έχοντας ξεκαθαρίσει αυτή τη θέση και καταδικάζοντας απερίφραστα τη συγκεκριμένη ενέργεια, θα ήθελα να προτείνω δύο πιθανές προσεγγίσεις που ίσως εξηγούν τη φαινομενικά ακατανόητη απόφαση.

Πρώτη προσέγγιση: το δολάριο και οι φυσικοί πόροι

Η πρώτη αφορά τους τεράστιους φυσικούς πόρους της Βενεζουέλας —κυρίως πετρέλαιο και χρυσό— που έχουν κρίσιμη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όχι μόνο ως διαθεσιμότητα αλλά κυρίως ως προσφορά στην παγκόσμια αγορά που πρέπει να διακινείται με βάση το δολάριο, ως παγκόσμιο αποταμιευτικό νόμισμα. Τα τελευταία χρόνια, η Βενεζουέλα είχε επιχειρήσει αγοροπωλησίες πετρελαίου με βάση το κινεζικό νόμισμα. Αυτό αποτελεί μια βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια του αμερικανικού οικονομικού συστήματος.

Η αμερικανική οικονομία στηρίζεται σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, στην αδιαμφισβήτητη θέση του δολαρίου ως παγκόσμιου νομίσματος αποταμίευσης. Με δεδομένο το τεράστιο και συνεχώς αυξανόμενο δημόσιο χρέος των ΗΠΑ, το δολάριο θα έπρεπε, με βάση τους νόμους της οικονομίας, να έχει ήδη υποστεί ισχυρές πληθωριστικές πιέσεις και να έχει υποτιμηθεί.

Η μόνη πειστική εξήγηση για το γεγονός ότι αυτό δεν έχει συμβεί είναι η ισχυρότατη γεωπολιτική θέση των ΗΠΑ, δηλαδή η στρατιωτική τους υπεροπλία, η οποία μεταφράζεται σε γεωπολιτική ισχύ και, τελικά, στη διατήρηση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποταμιευτικού νομίσματος. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως εύστοχα σχολίασε κάποιος, ακόμη και οι τρομοκράτες του ISIS είχαν τα χρήματά τους σε δολάρια.

Τη στιγμή που το δολάριο θα αμφισβητηθεί σοβαρά, θα αμφισβητηθεί και η γεωπολιτική πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ — κάτι που φοβάμαι ότι θα οδηγήσει σε ακόμη περισσότερες πολεμικές ενέργειες. Ακόμη κι έτσι, θεωρώ ότι η συγκεκριμένη στρατιωτική επέμβαση δύσκολα θα αποτρέψει αυτή την εξέλιξη, καθώς η ανερχόμενη υπερδύναμη Κίνα νιώθει όλο και ισχυρότερη και σταδιακά θα επιχειρήσει να επιβάλει το νόμισμά της ως εναλλακτικό του δολαρίου.

Δεύτερη προσέγγιση: ένας νέος κόσμος ζωνών επιρροής

Η δεύτερη πιθανή εξήγηση —όχι κατ’ ανάγκην σε αντίθεση με την πρώτη— είναι πιο απλή. Είναι πιθανό η νέα αμερικανική διοίκηση να έχει έρθει σε μια ευρύτερη συμφωνία με το Πεκίνο, ίσως και με τη Μόσχα, για έναν άτυπο διαμοιρασμό του πλανήτη σε τρεις ζώνες επιρροής: την αμερικανική, την κινεζική και τη ρωσική. Κάτι ανάλογο με τη Γιάλτα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ή, στη χειρότερη εκδοχή, με τον κόσμο που περιγράφει ο Τζορτζ Όργουελ στο 1984.

Οι εξελίξεις στην Ουκρανία, αλλά και ο ιδιότυπος ψυχρός πόλεμος μεταξύ Κίνας και Ταϊβάν, θα αποτελέσουν κρίσιμα τεστ αυτής της υπόθεσης. Αν η Ρωσία επικρατήσει στην Ουκρανία και επανακτήσει τον έλεγχο των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών, ενώ η Κίνα εδραιώσει την πρωτοκαθεδρία της στη Νοτιοανατολική Ασία, τότε το σενάριο αυτό θα έχει σε μεγάλο βαθμό επιβεβαιωθεί.

Πρόκειται, βέβαια, για ένα σενάριο με πολλές γκρίζες ζώνες: την Αφρική, τη Μέση Ανατολή, το Ιράν, αλλά και την Ωκεανία, όπου ακόμη και χώρες όπως η Αυστραλία αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις στη σχέση τους με την Κίνα.

Η Ευρώπη μπροστά στο ιστορικό της δίλημμα: Ομοσπονδιοποίηση ή παρακμή

Δεν θα μπορούσα να κλείσω χωρίς αναφορά στην Ευρώπη. Δυστυχώς, επιβεβαιώνονται όσοι υποστήριζαν ότι τα ευρωπαϊκά κράτη, παρά τις όποιες ψευδαισθήσεις τους, είναι ανίκανα να ασκήσουν ουσιαστική επιρροή στα παγκόσμια πράγματα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη σημερινή της δομή, δεν διαθέτει καν τα εργαλεία για να το επιχειρήσει.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η άμεση μετεξέλιξη —ή ακόμη και αντικατάσταση— της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης από μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδιακή Ένωση, δηλαδή μια νέα ομοσπονδιακή δημοκρατία, αποτελεί μονόδρομο αν οι λαοί της ηπείρου μας θέλουν να διατηρήσουν την αυτονομία, την ελευθερία και τον τρόπο ζωής που κατέκτησαν τις τελευταίες δεκαετίες.

Γνωρίζω πόσο δύσκολο είναι αυτό το εγχείρημα. Παρ’ όλα αυτά, διατηρώ την αισιοδοξία και την πίστη ότι, αν οι λαοί της Ευρώπης κάνουν το βήμα μπροστά, όχι μόνο θα προστατεύσουν τη δική τους ελευθερία, αλλά θα μπορέσουν να επηρεάσουν θετικά τις παγκόσμιες εξελίξεις, ενισχύοντας προοδευτικές φωνές στις ΗΠΑ, στην Κίνα, στη Ρωσία και αλλού.

Θα ήταν ψέμα αν δεν δήλωνα την έντονη ανησυχία μου για τις πρόσφατες εξελίξεις. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η προσπάθεια δημιουργίας μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδιακής Ένωσης δεν είναι απλώς μια πολιτική επιλογή, αλλά όρος επιβίωσης της δημοκρατίας, της κοινωνικής συνοχής στην ήπειρό μας και της ελπίδας για ολόκληρο τον κόσμο.

Επιχειρηματικότητα, τύχη και απαραίτητο κεφάλαιο

Σε μία συνέντευξη που έδωσα πρόσφατα, ανέφερα ότι στο πρώτο στάδιο της δημιουργίας εταιρείας Spinout, που ξεκίνησε μετά την ίδρυση της Virtual Trip, επιχειρήσαμε να δημιουργήσουμε δέκα εταιρείες, από τις οποίες οι τρεις τελικά πέτυχαν, και συγκεκριμένα οι Επίγνωσις, η AbZorba Games και η Yodeck. 

Αυτό οδήγησε σε ένα φαινομενικά εύλογο ερώτημα:

''Για να δημιουργήσει κανείς δέκα εταιρείες χρειάζεται να έχει πολλά χρήματα. Οπότε, εάν έχει όντως τόσα χρήματα, γιατί να μπει στο κόπο να κάνει τόσες εταιρείες;"

​Πάροτι εύλογη η παραπάνω υπόθεση, δεν είναι όμως και αληθής. Εξηγώ: Αν υποθέσουμε ότι σε κάθε εταιρεία που δεν πάει καλά χάνεις €1, από τη μία που θα πάει όντως καλά θα βγάλεις αρκετά περισότερα, ίσως €25, €50, ακόμα και €100. Οπότε αξίζει να δοκιμάσεις πολλές φορές για να φτάσεις στην επιτυχία. Ακόμα και με ένα ποσοστό 1 στις 10, ή ακόμα και 1 στις 15 ή και 1 στις 20, τελικά θα έχει θετικό ισοζύγιο. Δεδομένου μάλιστα ότι όσο προσπαθεί κάποιος, κατά κανόνα γίνεται καλύτερος, είναι εξαιρετικά πιθανό τελικά να τα καταφέρει περισσότερες από μία φορές, οδηγώντας σε εξαιρετικά καλές αποδόσεις. 

Σχετικά με τα χρήματα που χρειάζεται κανείς για να ξεκινήσει:  Εφόσον μιλάμε για τις περισσότερες εταιρείες τεχνολογίας, κατά κανόνα μπορείς να τις ξεκινήσεις με ελάχιστο κεφάλαιο. Στη δική μας περίπτωση ξεκινήσαμε πέντε άτομα κυριολεκτικά με €0. Δεν είχαμε καθόλου χρήματα. Κάναμε υπηρεσίες (πχ website development) για να βγάζουμε τα τρέχοντα και σοφά σιγά φτιάχναμε τα προϊόντα μας — για αυτό και μας πήρε τόσα χρόνια. 

Όμως πια είμαστε στο 2026, όχι στο 2000. Υπάρχουν πάμπολλες online υπηρεσίες και εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν έναν νέο ιδρυτή να κάνει τα πρώτα του βήματα με ελάχιστο κόστος. Αντίθετα, εκεί που πρέπει να δώσει έμφαση ο ιδρυτής, είναι στην ομάδα. Να έχει έναν ακόμα ή και δύο συνιδρυτές που θα ‘παλέψουν’ μαζί του. Ο ένας θα συμπληρώνει τον άλλον και όλα θα γίνουν πιο εύκολα.

Το σημαντικότερο απ’ όλα όμως είναι άλλο: Τα χρήματα δεν είναι το βασικό κίνητρο.

Όσο κι αν ακούγεται απίστευτο, οι περισσότεροι επιτυχημένοι ιδρυτές δεν ξεκίνησαν για τα χρήματα. Τα χρήματα είναι ένα μέσο, ίσως ακόμα να είναι και η επιβεβαίωση. Ο σκοπός όμως είναι άλλος. Οι περισσότεροι επιτυχημένοι ιδρυτές αυτό που ήθελαν ήταν να αποδείξουν ότι αξίζουν, ότι έχουν την ικανότητα να τα καταφέρουν. Να το αποδείξουν στους άλλους αλλά και, το κυριότερο ίσως, στους εαυτούς τους. Αυτή ήταν η κινητήρια δύναμη. Τα χρήματα ήρθαν στην πορεία.

Δείτε αν θέλετε το πλήρες βίντεο της συνέντευξης στο Business Review Greece:

Ο Marlon Brando ως παράδειγμα του Καζαντζάκη: Η στάση ζωής από την οπτική γωνία του χρέους

Εντελώς τυχαία έπεσα χθες σε αυτό το βίντεο που δείχνει την στιγμή που ο Marlon Brando, μέσω μιας εξαίρετης αντιπροσώπου, της αυτόχθονης(*) Αμερικανίδας Sacheen Littlefeather, αρνείται το Βραβείο Όσκαρ που θέλησε να του απονείμει το 1973 η Ακαδημία Κινηματογράφου για τον ρόλο του στην εμβληματική ταινία "Ο Νονός":

Το βρήκα συγκλονιστικό. 

Ευτυχώς που κάποιοι συνάνθρωποι μας έχουν το θάρρος να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων που απατούν οι κρίσιμες στιγμές. 

Μας διδάσκουν έτσι πως, καθώς ζούμε μονάχα μια φορά, δεν υπάρχει κανείς απολύτως λόγος να μην μένουμε πιστοί στις αρχές και στις αξίες μας.

Μου θύμισε αυτό το περιστατικό μια περιγραφή από βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη, όπου ένας χαρακτήρας υπερεκατονταετή κρητικού - πιθανές αναλογίες με τον πατέρα του Καπετάν Μιχάλη - συζητά με Άγγλο αξιωματικό που ετοιμάζεται να εγκαταλείψει την Κρήτη από την Παλαιόχωρα προς τη Βόρεια Αφρική, στο τέλος της Μάχης της Κρήτης. Ο διάλογος πήγαινε περίπου ως εξής:

- Γιατί μωρέ φεύγετε;
- Δεν βλέπεις γέρο; Αν μείνουμε θα πεθάνουμε.
- Γιατί δηλαδή, αν φύγετε δεν θα πεθάνετε;

Ο κρητικός της ιστορίας έβλεπε τα πράγματα από μια διαφορετική, πιο πλήρη, ολιστική θα λέγαμε οπτική γωνία. Ο θάνατος είναι η κοινή μας μοίρα. Θα έρθει αργά, η γρήγορα. Πρέπει να το υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας, πολύ περισσότερο όταν πρέπει να πάρουμε κρίσιμες αποφάσεις.

(*) Σε επόμενο χρόνο αμφισβητήθηκε η καταγωγή της Sacheen Littlefeather, ως προς το αν ήταν όντως αυτόχθονη Αμερικανίδα ("Native American") εξ αίματος ή όχι. Κατά την άποψή μου, μικρή σημασία έχει η 'γραμμή αίματος'. Ένας σύγχρονος ορισμός του έθνους που αποδέχομαι είναι πως 'είσαι αυτό που πιστεύεις ότι είσαι'. Αν η Sacheen Littlefeather ένιωθε αυτόχθονη, εάν δρούσε με αυτήν την πυξίδα και αυτές τις αξίες, μικρή σημασία έχει η βιολογική καταγωγή της.

2026: Η χρονιά της μεγάλης επιστροφής στην Πολιτική

Σήμερα, την πρώτη μέρα του έτους 2026, θα ήθελα να εκφράσω δημόσια την ευχή και την ελπίδα μου για το νέο έτος:

Ο ελληνικός λαός την χρονιά αυτή να κάνει τη μεγάλη επιστροφή στην Πολιτική.

Στην Πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου. Όχι σε αυτό το παρακμιακό πανηγυράκι που προτείνεται ως τέτοιο εδώ και δεκαετίες. Ποια είναι η αυθεντική έννοια της Πολιτικής; Είναι εκείνη της ύψιστης των τεχνών. Της Πολιτικής που γεννήθηκε στην Ελλάδα και που έγινε η έννοια που, στην κυριολεξία, άλλαξε τον κόσμο.

"...ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον" είπε ο Αριστοτέλης και η φράση αυτή ήταν ένα άλμα στην προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει Άνθρωπος. 

Η ελληνική γλώσσα μας δίνει μια πλειάδα λέξεων με το ίδιο θέμα, μεταξύ άλλων τις εξής:

Πόλις, πολίτης, πολιτισμός.

Ας τις σκεφτούμε καλά. Ας τις δούμε ως προϋπόθεση για να ξαναγίνουν πολίτες, καθώς το τρέχον σύστημα μας θέλει απλά ψηφοφόρους. 

Για πολλά χρόνια στην Ελλάδα κυβερνούσαν οι μέτριοι. Είχαμε μια μετριοκρατία. 

Μετά, εδώ και μεγάλο χρονικό διάστημα - άνω των 15 ετών -  δυστυχώς οδηγηθήκαμε στο επόμενο στάδιο της παρακμής, την κακιστοκρατία (την οποία μάλιστα, με περίσσειο θράσος, στο τέλος την έντυσαν σε μανδύα μιας δήθεν 'αριστοκρατίας', οπότε και οι λέξεις έχασαν πλήρως το νόημα τους...), με αποτελέσματα που βιώνουμε όλοι.

Σε όρους οικονομικούς, οι κρατούντες μας θέλουν καταναλωτές - και μόνον - ενώ η προϋπόθεση για να ανέβουμε σε ένα υψηλότερο επίπεδο - εκείνο του Πολίτη, πρέπει να είμαστε (και) παραγωγοί.

Ποιος είναι λοιπόν ο δρόμος της επιστροφής στην πολιτική; Ξεκινά με δυο απλά βήματα:

• Το διάβασμα ενός βιβλίου (και φυσικά στη συνέχεια πολλών περισσότερων)
• Την εκκίνηση μιας ειλικρινούς (και όχι επιφανειακής/συνθηματικής) συζήτησης

Για αυτό η Πόλις είναι προϋπόθεση της Πολιτικής. Διότι στην Πόλη ο άνθρωπος, συνυπάρχοντας και συζητώντας με τους συνανθρώπους του, γίνεται ζώο πολιτικό, γίνεται δηλαδή Άνθρωπος.

Να διαβάσουμε λοιπόν και να συζητήσουμε, αγαπητοί μου φίλοι. 

Κάνοντας αυτά τα δυο απλά βήματα, ο δρόμος της επιστροφής στην Πολιτική θα ανοίξει διάπλατος μπροστά μας. Πράγμα που θα οδηγήσει σε μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνία και, τελικά, σε μια καλύτερη ζωή για όλους μας.