Σκέψεις από την παρουσίαση του βιβλίου "Οι περιπέτειες της έρευνας στην Ελλάδα"

Kάποια πρώτα δικά μου συμπεράσματα από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα χθεσινή παρουσίση του βιβλίου "Περιπέτειες της έρευνας στην Ελλάδα" του Καθηγητή Ιάκωβου Βασάλου αλλά και την ανοιχτή συζήτηση που ακολούθησε με τον συγγραφέα:

1. Πρώτα και κύρια, η χώρα μας χρειάζεται μία μακροπρόθεσμη, μακροπνοή, δομημένη και προσαρμόσιμη στρατηγική για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Πρέπει να επιλέξουμε τους τομείς όπου επικεντρώνουμε τις προσπάθειές μας και να έχουμε μία δομημένη διαδικασία για την αναπροσαρμογή των στόχων αυτών όποτε απαιτείται.
2. Χρειάζεται η δημιουργία ενός θεσμικού πλαισίου που θα προσφέρει ελκυστικές θέσεις εργασίας σε κορυφαίους ερευνητές, τόσο από την Ελλάδα όσο και το εξωτερικό, για να μπορέσουν να έρθουν να ερευνήσουν στην Ελλάδα, να εκμεταλλευτούν την ποιότητα ζωής και το ανθρώπινο κεφάλαιο που προσφέρει η χώρα, δίχως να αντιμετωπίζουν μεγάλα γραφειοκρατικά και άλλα πρακτικά εμπόδια. 
3. Εάν δεν υπάρξει σημαντικότατη αύξηση της μόνιμης κρατικής χρηματοδότησης της βασικής έρευνα, τότε τα εργαστήρια θα αναγκαστούν να αναζητούν πόρους όπου μπορούν να τις βρουν και θα συνεχίζονται να δημιουργούνται οι στερευλώσεις που γνωρίζουμε όλοι. 
4. Χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα καθαρό, παραγωγικό και αποτελεσματικό πλαίσιο συνεργασίας του επιχειρείν με την ερευνητική κοινότητα. Αυτό έχει να κάνει με τη δυνατότητα ερευνητών να δημιουργούν επιχειρήσεις σε συνεργασία με τα ερευνητικά ιδρύματα, δίνοντας ένα μέρος των δικαιωμάτων στα ιδρύματα και βρίσκοντας ένα πλαίσιο συνεργασίας ώστε να παραμένουν σε ενεργό ερευνητική και ακαδημαϊκή δραστηριότητα ενώ δραστηριοποιούνται στο επιχειρείν. Βέλτιστες πρακτικές από χώρες που το έχουν επιτύχει αυτό πολύ καλά, θα πρέπει να μελετηθούν, να βελτιωθούν και να εφαρμοστούν στην πράξη. 

Όπως έγραφα και το μακρινό 2013 στο Tom Leighton, SAT problem, Επιχειρηματικότητα και κρίση στο Ελληνικό Πανεπιστήμιο:, 

"Η θέση των επιχειρήσεων σήμερα είναι μέσα στις Σχολές! Προς Θεού, όχι για «cheap labor» φοιτητών που φτιάχνουν web sites («e-Government Portals») αλλά για επιχειρήσεις τεχνολογιών αιχμής που παράγουν στην Ελλάδα, δημιουργώντας πολλές και ποιοτικές θέσεις εργασίας, και πωλούν τις υπηρεσίες και τα προϊόντα τους σε ολόκληρο τον κόσμο.".

Θερμότατες ευχαριστίες στον Καθηγητή Ιάκωβο Βασάλο για τη διαφωτιστική συζήτηση, στην ομάδα του Ιδρύματος Βασιλείου Τσίγκοτ ια την οργάνωση και φυσικά στις ομάδες των Epignosis και Starttech Ventures για τη φιλοξενία και την υποστήριξη.

H Yodeck ως ενα κορυφαίο παράδειγμα εταιρικής κουλτούρας

Από την Πέμπτη το απόγευμα έως το μεσημέρι του Σαββάτου βρέθηκα στα υπέροχα Γιάννενα για να πάρω μέρος στην ετήσια εκδρομή της Yodeck, η οποία περιλαμβάνει μια σειρά παρουσιάσεων, την κοπή της βασιλόπιτας, τέλειο φαγητό και διασκέδαση αλλά και πραγματικά μαγικές ομαδικές δραστηριότητες στη φύση.

Εκείνο που μου τράβηξε περισσότερο την προσοχή όμως δεν ήταν άλλο από την εντυπωσιακή κουλτούρα που έχει αναπτύξει αυτή η εταιρεία. Μια κουλτούρα που συνδυάζει την υψηλή απόδοση με την ομαδικότητα και την ασφάλεια. Κάτι πάρα πολύ δύσκολο εξ ορισμού, στο οποίο η Yodeck έχει καταφέρει να πιάσει τα υψηλότερα διεθνή standards.

H Yodeck πράγματι είναι από τις εταιρείες που σε κάνουν να νιώθεις περήφανος όταν τις βλέπεις. Όχι μόνο για το προϊόν ή τα νούμερα αλλά για αυτήν τη μοναδική κουλτούρα της. Αν υπήρχε διεθνές βραβείο για την καλύτερη εταιρική κουλτούρα στον κόσμο, είμαι βέβαιος ότι η Yodeck θα ήταν από τις πιο δυνατές υποψηφιότητες.

Γιατί εδώ δεν μιλάμε για slogans και “εταιρικές αξίες” γραμμένες σε έναν τοίχο. Μιλάμε για καθημερινή πράξη. Για σεβασμό. Για συνεργασία που είναι αληθινή. Για ανθρώπους που σηκώνουν ευθύνη, βοηθούν ο ένας τον άλλον, και κρατάνε ψηλά τον πήχη χωρίς δράματα και χωρίς εγωισμούς. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι αποτέλεσμα επιλογών, συνέπειας και σωστής ηγεσίας.

Και κάτι που θεωρώ πολύ σημαντικό: την κουλτούρα, στην αρχή, την ορίζουν οι ιδρυτές. Μετά όμως δεν “ανήκει” στους ιδρυτές. Τη συνδιαμορφώνει — και μάλιστα όλο και περισσότερο — κάθε νέο κύμα προσλήψεων. Αυτό είναι που κάνει τη Yodeck μοναδική: από τα αρχικά 4 άτομα, στα σχεδόν 180 σήμερα, η κουλτούρα όχι μόνο διατηρείται· εξελίσσεται και βελτιώνεται. Και κάθε νέο μέλος της ομάδας έχει προσθέσει ένα μικρό, δικό του κομμάτι σε αυτό που είναι σήμερα η εταιρεία.

Θέλω να πω ένα μεγάλο μπράβο στον συνιδρυτή μου και CEO, τον Βαγγέλη, στην πρώτη ομάδα της εταιρείας και τους κατά έναν τρόπο συνιδρυτές μας, τον Μιχάλη και τον Νίκο, στην εξαίρετη ηγεσία και φυσικά σε όλους τους ανθρώπους της Yodeck. Αυτό που έχετε χτίσει είναι πραγματικά εντυπωσιακό. Και, το λέω απλά: είναι σπάνιο.

Ξεχωριστή χαρά και συγκίνηση για το απολύτως άξιο βραβείο Yodecker-of-the-year 2025 στην Υρώ Κασιδιάρη. Υρώ, είσαι παράδειγμα για όλους μας. Με τη στάση σου, με τη συνέπειά σου, με την ποιότητα της δουλειάς σου. Συνέχισε έτσι.

Και κάτι τελευταίο, πολύ καθαρά: πιστεύω ότι η Yodeck θα εξελιχθεί σε μία από τις πιο αξιόλογες εταιρείες τεχνολογίας στην Ευρώπη. Όχι μόνο επειδή “τρέχει” γρήγορα, αλλά επειδή χτίζει σωστά. Και αυτό, στο τέλος, είναι που μετράει.

Η αρχική μου θέση για την πολιτική κίνηση που ετοιμάζεται με τη Μαρία Καρυστιανού

Τις τελευταίες μέρες είχα τη μεγάλη τύχη να διαβάσω το βιβλίο «Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη», των Θανάση Λάλα και Βασιλείου Μπετσάκου. Στο βιβλίο αυτό, ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, μέσα από τη φωνή του Βασιλείου Μπετσάκου, εξηγεί την οπτική του σχετικά με την πόλη και τον πολίτη. Με λίγα λόγια, λέει ότι αυτό που μας κάνει Ανθρώπους και μας ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα μέλη του ζωικού βασιλείου δεν είναι παρά η δυνατότητά μας να δημιουργούμε πόλεις και να ασκούμε την πολιτική — την ύψιστη των τεχνών — ως μονόδρομο για την αυτάρκεια και την ευδαιμονία.

Με άλλα λόγια, κάθε άνθρωπος που θέλει πραγματικά να γίνει Άνθρωπος οφείλει να ασκεί την πολιτική. Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την κρατούσα εντύπωση ότι η πολιτική είναι ένα κλειστό κλαμπ, όπου εμείς οι υπόλοιποι περιοριζόμαστε στον ρόλο του ψηφοφόρου κάθε τέσσερα χρόνια.

Η Μαρία Καρυστιανού είναι μια εμβληματικά τραγική μορφή. Είναι μια μάνα που έχασε την κόρη της σε ένα γεγονός το οποίο, όπως φαίνεται όλο και περισσότερο, έχει περισσότερα χαρακτηριστικά εγκλήματος και λιγότερο ατυχήματος. Από τα αρχαία χρόνια, η μορφή της μάνας που χάνει το παιδί της περιβάλλεται από σεβασμό και φέρει μια ιδιαίτερη ηθική βαρύτητα.

Είναι γνωστό ότι όποια πρόοδος πέτυχε το ιταλικό κράτος απέναντι στη μαφία στη Νότια Ιταλία την οφείλει σε μητέρες που, αφού έχασαν τα παιδιά τους, μίλησαν ανοιχτά και επώνυμα, προσφέροντας κρίσιμα στοιχεία στις αρχές. Δυστυχώς, η διαφθορά στην Ελλάδα έχει γίνει τόσο βαθιά και ενδημική ώστε αρχίζει να θυμίζει επικίνδυνα τη Νότια Ιταλία.

Αυτό που έχει συμβεί τα τελευταία τρία χρόνια — και γι’ αυτό ο ελληνικός λαός συμμετείχε μαζικά στα συλλαλητήρια της 28ης Φεβρουαρίου 2025 — δεν είναι παρά μια συστηματική και οργανωμένη προσπάθεια συγκάλυψης της αλήθειας.

Αυτό συνδέεται τόσο με προφανείς πολιτικές και ποινικές ευθύνες όσο και, ενδεχομένως, με άλλα γεγονότα που δεν έχουν ακόμη έρθει στο φως και προσδίδουν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα στο συγκεκριμένο δυστύχημα.

Η Δικαιοσύνη, τόσο στην υπόθεση των Τεμπών όσο και σε άλλες εμβληματικές υποθέσεις, δεν έχει καταφέρει να κερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Είναι δυσάρεστο, αλλά αληθινό. Αποδεικνύεται σχεδόν καθημερινά ότι η δικαστική εξουσία δεν λειτουργεί ανεξάρτητα, αλλά υπόκειται σε ουσιαστικό έλεγχο της εκτελεστικής — κάτι ασύμβατο με μια ευνομούμενη πολιτεία και μια δημοκρατία όπως θα τη θέλαμε στην Ελλάδα του 2026.

Όταν ένας πολίτης έρχεται αντιμέτωπος με μια τόσο βαθιά και πολυεπίπεδη, οργανική δυσλειτουργία της πολιτείας, το να μπει στην πολιτική, να αποκτήσει λόγο και να προσπαθήσει να πείσει με επιχειρήματα δεν μπορεί παρά να είναι καλοδεχούμενο. Όποιος αντιδρά σε αυτό επί της αρχής δύσκολα μπορεί να έχει αγαθά κίνητρα.

Υπό αυτή την έννοια δηλώνω καταρχήν και κατ’ αρχάς θετικός απέναντι στη δεδηλωμένη πρόθεση της κυρίας Καρυστιανού να μπει στον πολιτικό στίβο. Ελπίζω να το κάνει με όλη της την ψυχή και να συμβάλει στη διόρθωση κακώς κειμένων που, μεταξύ άλλων, οδήγησαν και στον τραγικό χαμό της κόρης της.

Ελπίζω επίσης το παράδειγμά της να ακολουθήσουν πολλοί ακόμη Έλληνες και να ανέβουν από το επίπεδο του ψηφοφόρου στο επίπεδο του πολίτη. Ο δρόμος της προόδου, χωρίς καμία αμφιβολία, περνά αποκλειστικά από την επιστροφή στην πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης μας δίδαξε ότι πρέπει να επιστρέψουμε στην πολιτική ως πράξη ευθύνης, ότι κάθε νέα πολιτική κίνηση οφείλει να είναι πρωτίστως αντιδιαφθοράς, ότι οι «-ισμοί» έχουν εξαντληθεί ως ιδεολογικό άλλοθι, ότι όσοι κυβέρνησαν φέρουν βαριές ευθύνες για την κατάρρευση του 2010 και ότι απαιτούνται ακόμη και συμβολικά μέτρα, όπως η επιστροφή κλεμμένων πόρων και η θέση των δύο μιζοκομμάτων εκτός νόμου.

Δεν γνωρίζω αν ο αείμνηστος Μιχάλης Χαραλαμπίδης θα υποστήριζε τη Μαρία Καρυστιανού. Είμαι όμως βέβαιος ότι θα χαιρόταν με κάθε κίνηση επιστροφής στην πολιτική που θέτει την αντιδιαφθορά στο επίκεντρο.

Έτσι κι εγώ, δηλώνω επί της αρχής θετικός, αναμένοντας με ενδιαφέρον τις θέσεις του νέου κινήματος και τους συνοδοιπόρους της Μαρίας Καρυστιανού.

Νέος κατώτατος μισθός στην Επίγνωσις: Ένα μεγάλο βήμα μπροστά

Με πολύ μεγάλη χαρά θα ήθελα να ενημερώσω για το εξής:

Από τον Ιανουάριο του 2026, η Επίγνωσις θεσπίζει κατώτατο μεικτό μισθό 1.850 ευρώ (x14) για όλους — δηλαδή 2,1 φορές πάνω από τον εθνικό κατώτατο μισθό. Μαζί με αυτό: πλήρη δημόσια και ιδιωτική ασφάλιση υγείας, ουσιαστική οικογενειακή υποστήριξη, καθημερινά δωρεάν γεύματα, δωρεάν μετακίνηση, μετοχικά δικαιώματα για όλους και ένα σύγχρονο πλαίσιο bonus.

Ας είμαστε απολύτως σαφείς:

• Αυτό δεν είναι μια κίνηση «δημοσίων σχέσεων».
• Δεν είναι αντίδραση σε «πίεση της αγοράς».
• Και σίγουρα δεν είναι κάτι που έγινε επειδή ήταν εύκολο.

Είναι το αποτέλεσμα 25 ετών δημιουργίας εταιρειών με μία σταθερή, ίσως και πεισματική, πεποίθηση: ότι οι επαγγελματικές σχέσεις δεν χρειάζεται να απανθρωποποιούνται για να είναι υψηλής απόδοσης. Ότι η φιλοδοξία, η πειθαρχία, η λογοδοσία και η φροντίδα για τον άνθρωπο δεν είναι αντικρουόμενες έννοιες — αλλά αλληλοενισχυόμενες.

Με αφορμή τη δημόσια ανακοίνωση, τέθηκε — εύλογα — ένα κρίσιμο ερώτημα: ακόμη και αν αυτό θεωρείται γενναιόδωρο με τα ελληνικά δεδομένα, παραμένει χαμηλό σε σχέση με τα διεθνή standards της παγκόσμιας τεχνολογίας. Και αυτό όντως είναι μια πραγματικότητα που δεν μπορούμε ούτε να αγνοήσουμε ούτε να ωραιοποιήσουμε.

Όμως αξίζει να δούμε την πλήρη εικόνα:

Στην Επίγνωσις, μόλις περίπου το 12% των εργαζομένων επηρεάζεται άμεσα από το νέο κατώτατο όριο — σε έναν οργανισμό άνω των 250 ανθρώπων. Ο διάμεσος ετήσιος μεικτός μισθός κινείται μεταξύ 40.000 και 50.000 ευρώ. Το κόστος ζωής στην Ελλάδα έχει αυξηθεί αισθητά, αλλά εξακολουθεί να απέχει σημαντικά από αυτό της Δυτικής Ευρώπης ή της Βόρειας Αμερικής.

Πέραν αυτού, όλοι οι εργαζόμενοι λαμβάνουν stock options αξίας 50.000 δολαρίων σε προνομιακή τιμή άσκησης, με προοπτική ουσιαστικής μελλοντικής υπεραξίας. Και, ίσως πιο σημαντικό, ο συνδυασμός bonus και παροχών — με χαρακτηριστικό παράδειγμα το family support πρόγραμμα — αυξάνει την πραγματική συνολική αποζημίωση κατά περίπου 25% έως 30%.

Αυτά δεν τα αναφέρω για να ισχυριστώ ότι «τα καταφέραμα». Δεν τα καταφέραμε, ακόμα. Ο αγώνας συνεχίζεται.

Έχουμε πολύ δρόμο μπροστά μας. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο πυρήνας του οράματός μου: Να αυξήσουμε δραστικά το πραγματικό, καθαρό output ανά άνθρωπο. Να διατηρήσουμε — και να ενισχύσουμε — τη μοναδική μας αποδοτικότητα. Ώστε να μπορούμε, σταδιακά και βιώσιμα, να πληρώνουμε μισθούς Δυτικής Ευρώπης και Βόρειας Αμερικής, ενώ ζούμε και δημιουργούμε στην Ελλάδα.

• Δεν είμαστε εκεί ακόμη.
• Αλλά προχωράμε. Βήμα-βήμα.

Αυτό που διαφοροποιεί την Επίγνωσις και συνολικά το οικοσύστημα της Starttech Ventures — όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς — δεν είναι ένα μεμονωμένο μέτρο ή μια πολιτική παροχών.

Είναι η συνέπεια στον χρόνο.

Μεγαλώσαμε σε δύσκολες συνθήκες. Με περιορισμένους πόρους. Με εμπόδια που φάνταζαν ανυπέρβλητα. Κι όμως, ξανά και ξανά, επιλέγουμε να επανεπενδύουμε στους ανθρώπους μας. Γιατί αυτή — και μόνο αυτή — είναι η βιώσιμη διαδρομή για να χτιστούν σπουδαίες εταιρείες. Επιχειρήσεις που έχουν λόγο ύπαρξης. Οργανισμοί που θα μας ξεπεράσουν.

• Οι απαιτήσεις μας είναι υψηλές.
• Ζητάμε συγκέντρωση, ιδιοκτησία, αποτελέσματα.

Ταυτόχρονα όμως πιστεύουμε βαθιά ότι όταν οι άνθρωποι νιώθουν σεβασμό, ασφάλεια και δικαιοσύνη, ανταποκρίνονται σε αυτόν τον πήχη. Μαζί.

Αυτή η ισορροπία — επαγγελματική, απαιτητική και βαθιά ανθρώπινη — δεν είναι συνηθισμένη.

• Δεν είναι «της μόδας».
• Είναι όμως αυτό που είμαστε.

Και όσο μπορούμε, αυτό ακριβώς θα συνεχίσουμε να κάνουμε.

Νιώθω πραγματικά περήφανος για όλη την ομάδα της Epignosis που το κάνει εφικτό.

ΥΓ: Ο εθνικός κατώτατος μεικτός μισθός για τους μισθωτούς του ιδιωτικού τομέα στην Ελλάδα είναι 880 ευρώ από την 1η Απριλίου 2025 και παραμένει σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2026.

Ευρώπη, ΗΠΑ και Γροιλανδία: Η ώρα της αποφασιστικότητας

Όπως είναι γνωστό, οι συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνουν και μία ερήτρα κοινής άμυνας σε περίπτωση επίθεσης τρίτης χώρας σε χώρα - μέλος της Ένωσης και μάλιστα με όλα τα μέσα. Αυτό είναι τόσο σαφές που δεν επιδέχεται καμίας παρερμηνίας. 

Aνακύπτουν πολλά και  ενδιαφέροντα ερωτήματα. Πρώτον, είναι ο τρέχων πρόεδρος των ΗΠΑ έτοιμος πραγματικά να συγκρουστεί με την Ευρώπη; Αυτό κανονικά θα το απέτρεπε το λεγόμενο "βαθύ κράτος" των ΗΠΑ, εκτός εάν πλέον ο πρόεδρος ελέγχει και αυτό το βαθύ κράτος. 

Δεύτερον, είναι η Ευρώπη πραγματικά έτοιμη να υπερασπιστεί η Γροιλανδία; Θα είναι αυτή η στιγμή της εξωτερικής απειλής εκείνη που θα οδηγήσει σε μία ομοσπονδιακή ένωση, όπως έχει συμβεί πολλές φορές στην ιστορία; Ίδωμεν. 

Τρίτον, η Μεγάλη Βρετανία, υπό την ηγεσία μάλιστα των Εργατικών με τη δεδομένη ιστορία τους, θα βοηθήσει την Ευρώπη; Ή θα συνταχθεί με τις ΗΠΑ;

Προφανώς η ΕΕ δεν μπορεί να νικήσει τις ΗΠΑ σε έναν ευρείας κλίμακας πόλεμο. Έχει όμως πολύ ικανές δυνάμεις οι οποίες θα καταφέρουν σημαντικά πλήγματα σε οποιονδήποτε επιτιθέμενο, αν αποφασίσουν να δράσουν με όλες τους τις δυνάμεις και με αυτοθυσία. Σημειώνω μάλιστα πως Γαλλία και Μεγάλη Βρετανία έχουν στρατηγικές δυνάμεις πυρηνικών υποβρυχίων που έχουν ισχυρότατη δύναμη αποτροπής, αφού μπορούν να χτυπήσουν αποφασιστικά ακόμα και εάν η έκβαση στο πεδίο έχει ήδη κριθεί.

Η εκτίμησή μου είναι πως εάν η ευρωπαϊκή αποφασιστικότητα εκληφθεί ως απόλυτη, θα αποτρέψει οποιονδήποτε επιτιθέμενο, ακόμα και τον τρέχοντα ένοικο του Λευκού Οίκου. Υπάρχει όμως στα αλήθεια αυτή η αποφασιστικότητα; Επίσης ο συγκεκριμένος πιθανός επιτιθέμενος, θα αποτραπεί όντως από τη βεβαιότητα μιας ισχυρής αντίστασης;

Δύσκολα παιχνίδια για μεγάλους παίχτες. Που αμφιβάλλω πως έχουμε την 'από 'δω' μεριά του Ατλαντικού. Το βέβαιο είναι πως αν η ΕΕ φοβηθεί και υποχωρήσει, γίνεται επισήμως προτεκτοράτο, χωρίς προφανή δρόμο επιστροφής.

Η σημαία της Γροιλανδίας

​Ιράν: Ναι στη δημοκρατία, οπότε όχι στη μοναρχία

Δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί άνθρωπο πιο αντίθετο στο θεοκρατικό καθεστώς της Τεχεράνης απ’ ό,τι είμαι εγώ. Πρόκειται για ένα βίαιο, σκοταδιστικό σύστημα εξουσίας, εχθρικό προς κάθε έννοια ελευθερίας και πολιτικής αξιοπρέπειας. Η πτώση του είναι ιστορικά αναγκαία και οι υπεύθυνοι για τα εγκλήματά του οφείλουν να λογοδοτήσουν.

Φωτογραφία που δημοσίευσε το AFP

Άλλο όμως η κατάρρευση ενός θεοκρατικού καθεστώτος και άλλο η αναζήτηση μιας προοδευτικής διεξόδου. Και εδώ αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα. Δυσκολεύομαι ειλικρινά να κατανοήσω πώς η επιστροφή στη μοναρχία μπορεί να παρουσιάζεται ως πρόοδος. Ας προσπαθήσουμε, τουλάχιστον, να παραμείνουμε στοιχειωδώς νηφάλιοι.

Δεν πρέπει εξάλλου να ξεχνάμε που η μοναρχία και η θεοκρατία υπήρξαν διαχρονικά οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. «Ελέω Θεού Βασιλεύς» — Η γνωστή φράση τα λέει όλα μόνη της. 

Η μοναρχία δεν αποτελεί αντίδοτο στον αυταρχισμό· είναι μία από τις αρχαιότερες μορφές του. Ανήκει όχι απλώς στο παρελθόν, αλλά στις σκοτεινότερες σελίδες της ιστορίας. Η ιδέα της κληρονομικής εξουσίας, της εξουσίας που δεν απορρέει από τους πολίτες αλλά από το αίμα, είναι ασύμβατη με κάθε σύγχρονη αντίληψη δημοκρατίας και ισονομίας. 

Το ότι μια πρόταση είναι αντιθεοκρατική δεν την καθιστά αυτομάτως δημοκρατική. Η πρόοδος δεν ορίζεται αρνητικά — ως απουσία του χειρότερου — αλλά θετικά: ως οικοδόμηση θεσμών, ως κατοχύρωση δικαιωμάτων, ως συγκρότηση πολιτών. Όχι υπηκόων. 

Αν το Ιράν πρόκειται να βγει από τον ιστορικό του φαύλο κύκλο, αυτό δεν θα συμβεί με επιστροφές σε σχήματα που ήδη απέτυχαν. Θα συμβεί μόνο αν η εξουσία πηγάζει από τους πολίτες και ελέγχεται από αυτούς. Η ιστορία δεν προχωρά με νοσταλγία. Προχωρά με ρήξεις. Και η μοναρχία, όσο κι αν εξωραΐζεται, δεν είναι ρήξη — είναι επιστροφή και οπισθοδρόμηση.

Η απομακρυσμένη εργασία δεν θα σώσει την ελληνική περιφέρεια

Διάβασα πρόσφατα ένα άρθρο που υποστήριζε ότι η απομακρυσμένη εργασία αποτελεί λύση για την επανακατοίκηση της ελληνικής περιφέρειας. Ότι αν άνθρωποι με καλές δουλειές, εισοδήματα και laptops μετακινηθούν εκτός αστικών κέντρων, η περιφέρεια θα ξαναζωντανέψει. 

Εκ πρώτης όψεως, το επιχείρημα μοιάζει λογικό. Δεν θα ήταν ωραίο σε χωριά που τώρα, στην καλύτερη περίπτωση, ζουν μερικές εκατοντάδες ηλικιωμένοι και μετρημένοι μεσήλικες - τα παιδιά δεν τα αναφέρω καν, είναι σπάνιο είδος - να υπάρξει μια 'εισροή' νέων κατοίκων οι οποίοι θα μένουν εκεί, θα έχουν γρήγορο internet και θα συνεργάζονται με εταιρείες οπουδήποτε στον κόσμο; 

Ωραίο θα ήταν ίσως, είναι όμως και ανέφικτο. Πολύ περισσότερο, ακόμα και στην υποθετική περίπτωση που γινόταν πραγματικότητα, δεν θα είχε την αναμενόμενη επίδραση. Το επιχειρήμα λοιπόν - ή μάλλον η σχετική ευχή - είναι τελικά λανθασμένο.

Για να το πω όσο πιο απλά μπορώ, το επιχείρημα που λέει ότι η ελληνική περιφέρεια θα αναπτυχθεί χάρη στους remote workers είναι αντίστοιχο με το επιχείρημα προηγουμένων δεκαετιών ότι οι πόλεις και οι κωμοπόλεις ανά τη χώρα θα 'αναπτύσσονταν' αν γεμίζαμε την περιφέρεια με στρατόπεδα και τμήματα ΤΕΙ - όπως και κάναμε, όντως, με τα γνωστά σε όλους αποτελέσματα.

Η πρόσκαιρη παρουσία/διαμονή καταναλωτών σε έναν τόπο, με τον οποίο δεν έχουν κανένα ηθικό και συναισθηματικό δεσμό, αντίθετα διακατέχονται από μια αίσθηση προσωρινότητας, μόνο ως 'οικονομικό παυσίπονο' λειτουργεί και τελικά οδηγεί στην παρακμή.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης αυτό το οικονομικό μοντέλο το έλεγε 'κουρελιάρικο καπιταλισμό' και την Ελλάδα που το ενστερνιζόταν την αποκαλούσε 'Ελλάδα Τουρκομπαρόκ'. Σκληρές εκφράσεις μεν, δυστυχώς αληθείς και ακριβείς δε.

Η παρουσία ιδιωτών χωρίς βιωματική, κοινωνική και πολιτική σχέση με τον τόπο δεν σώζει καμία περιφέρεια. Τη μετατρέπει απλώς σε σκηνικό. Σε χώρο κατανάλωσης ζωής, όχι σε κοινότητα ζωής. Σε ένα σύνολο κατοικιών χωρίς πόλη, χωρίς δημόσιο χώρο, χωρίς συλλογικό σκοπό.

Η ελληνική περιφέρεια δεν χρειάζεται «κατοίκους». Χρειάζεται πολίτες.

Πολίτες που έχουν λόγο να συμμετέχουν, να συνδιαμορφώνουν, να συγκρούονται, να αναλαμβάνουν ευθύνη. Πολίτες που το εισόδημά τους, η εργασία τους και η καθημερινότητά τους έχουν πραγματική σύνδεση με τον τόπο. Με την τοπική οικονομία, την παραγωγή, την κοινωνική συνοχή. Όχι ανθρώπους που απλώς «βρίσκονται εκεί», ενώ η ζωή τους – επαγγελματικά, πολιτισμικά, ψυχικά – παραμένει αλλού.

Διαφορετικά, αυτό που δημιουργείται δεν είναι αναγέννηση της περιφέρειας, αλλά χαοτικές μάζες ιδιωτών. Άτομα χωρίς κοινό σχέδιο, χωρίς πόλη, χωρίς πολιτεία. Και αυτό δεν είναι πρόοδος· είναι αποσύνθεση.

υγ. Προτρέπω θερμά να διαβάσετε το υπέροχο βιβλίο «Πίνοντας καφέ με τον Αριστοτέλη» των Θανάση Λάλα και Βασιλείου Μπετσάκου. Εκεί ο Σταγειρίτης φιλόσοφος – δια στόματος Μπετσάκου – εξηγεί γιατί ο όρος «συμπολίτης» είναι λανθασμένος. Η λέξη «πολίτης» αρκεί. Και σημαίνει κάτι πολύ συγκεκριμένο, που εμείς συστηματικά ξεχάσαμε: ενεργή συμμετοχή στην οργανωμένη πόλη. Όχι απλή συνύπαρξη ιδιωτών στον ίδιο γεωγραφικό χώρο.

Η Ευρωπαϊκή κυριαρχία και ανεξαρτησία μέσα από τις συζητήσεις για τη Γροιλανδία

Παρακολουθώντας τις τελευταίες ημέρες τις δηλώσεις και τα υπαινικτικά –αλλά σαφώς επιθετικά– μηνύματα από κύκλους των Ηνωμένων Πολιτειών σχετικά με τη Γροιλανδία, δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει δύο παράλληλες πραγματικότητες: Αφενός μεν την αμηχανία της Δανίας και, κατ’ επέκταση, της Ευρωπαϊκής Ένωσης· αφετέρου δε το βαθύτερο, διαρθρωτικό πρόβλημα της ίδιας της Ευρώπης, που παραμένει πολιτικά κατακερματισμένη σε έναν κόσμο που λειτουργεί πλέον ωμά, γεωπολιτικά και χωρίς προσχήματα.

Η κυριαρχία, για να είναι κάτι περισσότερο από μια ρητορική διακήρυξη, προϋποθέτει τα μέσα υπεράσπισής της. Διαφορετικά, είναι κενό γράμμα. Το μεταπολεμικό status quo στηρίχθηκε στην παραδοχή ότι η Ευρώπη τελεί υπό την αμερικανική στρατιωτική ομπρέλα. Το «αντάλλαγμα» αυτής της προστασίας ήταν σαφές: οι κρίσιμες στρατηγικές αποφάσεις στην εξωτερική πολιτική λαμβάνονταν –και σε μεγάλο βαθμό εξακολουθούν να λαμβάνονται– στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Στα τέλη της δεκαετίας του ’40 και στις αρχές του ’50, αυτή η συμφωνία έμοιαζε όχι απλώς λογική αλλά αναγκαία. Κανείς δεν μπορούσε τότε να προβλέψει φαινόμενα τύπου Trump, ούτε τη σταδιακή μετάβαση των ΗΠΑ σε μια πιο επιθετική, συναλλακτική, εσωστρεφή και απρόβλεπτη ανάγνωση της διεθνούς τους παρουσίας. Όμως έχουν περάσει περισσότερα από 80 χρόνια. Και 80 χρόνια, στην Ιστορία, είναι πολλά. Τα πράγματα αλλάζουν. Και όποιος δεν προσαρμόζεται στις αλλαγές, συνήθως πληρώνει το τίμημα.

Η Ευρώπη, φυσικά, δεν πρέπει ποτέ να αισθανθεί –ούτε να συμπεριφερθεί– ως αντίπαλος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ποτέ. Η διατλαντική σχέση παραμένει θεμελιώδης για τη σταθερότητα της Δύσης. Όμως εξίσου προβληματικό είναι να συνεχίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση να λειτουργεί ως ένα είδος «υψηλού επιπέδου προτεκτοράτου» ή, στη χειρότερη εκδοχή, ως ένα τεράστιο υπαίθριο μουσείο: πλούσιο σε ιστορία, αξίες και πολιτισμό, αλλά φτωχό σε ισχύ, βούληση και ενιαία στρατηγική.

Αν η Ευρώπη θέλει να είναι αξιόπιστος σύμμαχος των ΗΠΑ, οφείλει πρώτα να γίνει αξιόπιστη απέναντι στον ίδιο της τον εαυτό. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί όσο παραμένει ένωση 27 κρατών με αποσπασματικές φωνές, διαφορετικές προτεραιότητες και μηχανισμούς λήψης αποφάσεων που παραλύουν μπροστά στην κρίση. Ένας εταίρος. Ένας σύμμαχος. Όχι είκοσι επτά. Όσο δεν αντιμετωπίζουμε αυτή την πραγματικότητα, θα είναι εξαιρετικά δελεαστικό για ορισμένους κύκλους στην Washington να συνεχίζουν να παίζουν το παιχνίδι του «διαίρει και βασίλευε».

Το παράδοξο –και ταυτόχρονα ενθαρρυντικό– είναι ότι αυτό που είναι καλό για την Ευρώπη, μακροπρόθεσμα, είναι εξίσου καλό –αν όχι καλύτερο– και για τις ίδιες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια ισχυρή, ομοσπονδιακή, πολιτικά ενιαία Ευρώπη δεν θα αποδυναμώσει τη Δύση. Θα τη σταθεροποιήσει. Θα μοιράσει τα βάρη. Θα μειώσει τις παρεξηγήσεις. Θα περιορίσει τους πειρασμούς.

Δεν είναι τυχαίο ότι τις τελευταίες ημέρες όλο και περισσότεροι μιλούν ανοιχτά για την επικείμενη ανάγκη μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας. Προσωπικά, θεωρώ σχεδόν βέβαιο ότι αυτή η ομοσπονδιακή ολοκλήρωση θα συμβεί. Η Ιστορία δείχνει ότι τέτοιες μεταβάσεις συνήθως επιβάλλονται από την πραγματικότητα, όχι από τη ρητορική.

Η μόνη πραγματική αβεβαιότητα που απομένει είναι το timing.

Εύχομαι –και ελπίζω– να συμβεί πριν να είναι πολύ αργά.

Για την Αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα

Μια βάρβαρη πράξη εκτός διεθνούς δικαίου

Έχω μείνει και εγώ άναυδος. Όπως όλος ο κόσμος. Με τη βάρβαρη στρατιωτική επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βενεζουέλα και τη λεγόμενη σύλληψη —ή μάλλον απαγωγή— του προέδρου της χώρας, Νίκολας Μαδούρο. Θέλω να είμαι απολύτως ξεκάθαρος: σε καμία περίπτωση δεν υποστηρίζω ότι το καθεστώς της Βενεζουέλας είναι δημοκρατικό. Κάθε άλλο. Όποιες κι αν ήταν οι αρχικές του καταβολές, είχε μετατραπεί σε μια στυγνή δικτατορία που καταπιέζει τον λαό, έχει απομειώσει τον εθνικό πλούτο και έχει φερθεί βάναυσα στις δημοκρατικές ελευθερίες.

Το διεθνές δίκαιο δεν είναι επιλογή

Δεν πρέπει όμως να χάσουμε την επαφή με την πραγματικότητα. Το διεθνές δίκαιο δεν δίνει σε καμία χώρα το δικαίωμα να αποφασίζει ποιος είναι «καλός» και ποιος «κακός» και, με στρατιωτικά μέσα, να απαγάγει τον ηγέτη μιας άλλης χώρας. Πρόκειται για κατάφωρη παραβίαση του καταστατικού χάρτη και των ιδρυτικών αρχών του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, του πλαισίου που δημιουργήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ώστε να αποτραπεί η επανάληψη της φρίκης που προηγήθηκε.

Έχοντας ξεκαθαρίσει αυτή τη θέση και καταδικάζοντας απερίφραστα τη συγκεκριμένη ενέργεια, θα ήθελα να προτείνω δύο πιθανές προσεγγίσεις που ίσως εξηγούν τη φαινομενικά ακατανόητη απόφαση.

Πρώτη προσέγγιση: το δολάριο και οι φυσικοί πόροι

Η πρώτη αφορά τους τεράστιους φυσικούς πόρους της Βενεζουέλας —κυρίως πετρέλαιο και χρυσό— που έχουν κρίσιμη σημασία για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όχι μόνο ως διαθεσιμότητα αλλά κυρίως ως προσφορά στην παγκόσμια αγορά που πρέπει να διακινείται με βάση το δολάριο, ως παγκόσμιο αποταμιευτικό νόμισμα. Τα τελευταία χρόνια, η Βενεζουέλα είχε επιχειρήσει αγοροπωλησίες πετρελαίου με βάση το κινεζικό νόμισμα. Αυτό αποτελεί μια βραδυφλεγή βόμβα στα θεμέλια του αμερικανικού οικονομικού συστήματος.

Η αμερικανική οικονομία στηρίζεται σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, στην αδιαμφισβήτητη θέση του δολαρίου ως παγκόσμιου νομίσματος αποταμίευσης. Με δεδομένο το τεράστιο και συνεχώς αυξανόμενο δημόσιο χρέος των ΗΠΑ, το δολάριο θα έπρεπε, με βάση τους νόμους της οικονομίας, να έχει ήδη υποστεί ισχυρές πληθωριστικές πιέσεις και να έχει υποτιμηθεί.

Η μόνη πειστική εξήγηση για το γεγονός ότι αυτό δεν έχει συμβεί είναι η ισχυρότατη γεωπολιτική θέση των ΗΠΑ, δηλαδή η στρατιωτική τους υπεροπλία, η οποία μεταφράζεται σε γεωπολιτική ισχύ και, τελικά, στη διατήρηση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποταμιευτικού νομίσματος. Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως εύστοχα σχολίασε κάποιος, ακόμη και οι τρομοκράτες του ISIS είχαν τα χρήματά τους σε δολάρια.

Τη στιγμή που το δολάριο θα αμφισβητηθεί σοβαρά, θα αμφισβητηθεί και η γεωπολιτική πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ — κάτι που φοβάμαι ότι θα οδηγήσει σε ακόμη περισσότερες πολεμικές ενέργειες. Ακόμη κι έτσι, θεωρώ ότι η συγκεκριμένη στρατιωτική επέμβαση δύσκολα θα αποτρέψει αυτή την εξέλιξη, καθώς η ανερχόμενη υπερδύναμη Κίνα νιώθει όλο και ισχυρότερη και σταδιακά θα επιχειρήσει να επιβάλει το νόμισμά της ως εναλλακτικό του δολαρίου.

Δεύτερη προσέγγιση: ένας νέος κόσμος ζωνών επιρροής

Η δεύτερη πιθανή εξήγηση —όχι κατ’ ανάγκην σε αντίθεση με την πρώτη— είναι πιο απλή. Είναι πιθανό η νέα αμερικανική διοίκηση να έχει έρθει σε μια ευρύτερη συμφωνία με το Πεκίνο, ίσως και με τη Μόσχα, για έναν άτυπο διαμοιρασμό του πλανήτη σε τρεις ζώνες επιρροής: την αμερικανική, την κινεζική και τη ρωσική. Κάτι ανάλογο με τη Γιάλτα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ή, στη χειρότερη εκδοχή, με τον κόσμο που περιγράφει ο Τζορτζ Όργουελ στο 1984.

Οι εξελίξεις στην Ουκρανία, αλλά και ο ιδιότυπος ψυχρός πόλεμος μεταξύ Κίνας και Ταϊβάν, θα αποτελέσουν κρίσιμα τεστ αυτής της υπόθεσης. Αν η Ρωσία επικρατήσει στην Ουκρανία και επανακτήσει τον έλεγχο των πρώην σοβιετικών δημοκρατιών, ενώ η Κίνα εδραιώσει την πρωτοκαθεδρία της στη Νοτιοανατολική Ασία, τότε το σενάριο αυτό θα έχει σε μεγάλο βαθμό επιβεβαιωθεί.

Πρόκειται, βέβαια, για ένα σενάριο με πολλές γκρίζες ζώνες: την Αφρική, τη Μέση Ανατολή, το Ιράν, αλλά και την Ωκεανία, όπου ακόμη και χώρες όπως η Αυστραλία αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις στη σχέση τους με την Κίνα.

Η Ευρώπη μπροστά στο ιστορικό της δίλημμα: Ομοσπονδιοποίηση ή παρακμή

Δεν θα μπορούσα να κλείσω χωρίς αναφορά στην Ευρώπη. Δυστυχώς, επιβεβαιώνονται όσοι υποστήριζαν ότι τα ευρωπαϊκά κράτη, παρά τις όποιες ψευδαισθήσεις τους, είναι ανίκανα να ασκήσουν ουσιαστική επιρροή στα παγκόσμια πράγματα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τη σημερινή της δομή, δεν διαθέτει καν τα εργαλεία για να το επιχειρήσει.

Υπό αυτές τις συνθήκες, η άμεση μετεξέλιξη —ή ακόμη και αντικατάσταση— της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης από μια Ευρωπαϊκή Ομοσπονδιακή Ένωση, δηλαδή μια νέα ομοσπονδιακή δημοκρατία, αποτελεί μονόδρομο αν οι λαοί της ηπείρου μας θέλουν να διατηρήσουν την αυτονομία, την ελευθερία και τον τρόπο ζωής που κατέκτησαν τις τελευταίες δεκαετίες.

Γνωρίζω πόσο δύσκολο είναι αυτό το εγχείρημα. Παρ’ όλα αυτά, διατηρώ την αισιοδοξία και την πίστη ότι, αν οι λαοί της Ευρώπης κάνουν το βήμα μπροστά, όχι μόνο θα προστατεύσουν τη δική τους ελευθερία, αλλά θα μπορέσουν να επηρεάσουν θετικά τις παγκόσμιες εξελίξεις, ενισχύοντας προοδευτικές φωνές στις ΗΠΑ, στην Κίνα, στη Ρωσία και αλλού.

Θα ήταν ψέμα αν δεν δήλωνα την έντονη ανησυχία μου για τις πρόσφατες εξελίξεις. Γι’ αυτό πιστεύω ότι η προσπάθεια δημιουργίας μιας Ευρωπαϊκής Ομοσπονδιακής Ένωσης δεν είναι απλώς μια πολιτική επιλογή, αλλά όρος επιβίωσης της δημοκρατίας, της κοινωνικής συνοχής στην ήπειρό μας και της ελπίδας για ολόκληρο τον κόσμο.

Επιχειρηματικότητα, τύχη και απαραίτητο κεφάλαιο

Σε μία συνέντευξη που έδωσα πρόσφατα, ανέφερα ότι στο πρώτο στάδιο της δημιουργίας εταιρείας Spinout, που ξεκίνησε μετά την ίδρυση της Virtual Trip, επιχειρήσαμε να δημιουργήσουμε δέκα εταιρείες, από τις οποίες οι τρεις τελικά πέτυχαν, και συγκεκριμένα οι Επίγνωσις, η AbZorba Games και η Yodeck. 

Αυτό οδήγησε σε ένα φαινομενικά εύλογο ερώτημα:

''Για να δημιουργήσει κανείς δέκα εταιρείες χρειάζεται να έχει πολλά χρήματα. Οπότε, εάν έχει όντως τόσα χρήματα, γιατί να μπει στο κόπο να κάνει τόσες εταιρείες;"

​Πάροτι εύλογη η παραπάνω υπόθεση, δεν είναι όμως και αληθής. Εξηγώ: Αν υποθέσουμε ότι σε κάθε εταιρεία που δεν πάει καλά χάνεις €1, από τη μία που θα πάει όντως καλά θα βγάλεις αρκετά περισότερα, ίσως €25, €50, ακόμα και €100. Οπότε αξίζει να δοκιμάσεις πολλές φορές για να φτάσεις στην επιτυχία. Ακόμα και με ένα ποσοστό 1 στις 10, ή ακόμα και 1 στις 15 ή και 1 στις 20, τελικά θα έχει θετικό ισοζύγιο. Δεδομένου μάλιστα ότι όσο προσπαθεί κάποιος, κατά κανόνα γίνεται καλύτερος, είναι εξαιρετικά πιθανό τελικά να τα καταφέρει περισσότερες από μία φορές, οδηγώντας σε εξαιρετικά καλές αποδόσεις. 

Σχετικά με τα χρήματα που χρειάζεται κανείς για να ξεκινήσει:  Εφόσον μιλάμε για τις περισσότερες εταιρείες τεχνολογίας, κατά κανόνα μπορείς να τις ξεκινήσεις με ελάχιστο κεφάλαιο. Στη δική μας περίπτωση ξεκινήσαμε πέντε άτομα κυριολεκτικά με €0. Δεν είχαμε καθόλου χρήματα. Κάναμε υπηρεσίες (πχ website development) για να βγάζουμε τα τρέχοντα και σοφά σιγά φτιάχναμε τα προϊόντα μας — για αυτό και μας πήρε τόσα χρόνια. 

Όμως πια είμαστε στο 2026, όχι στο 2000. Υπάρχουν πάμπολλες online υπηρεσίες και εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν έναν νέο ιδρυτή να κάνει τα πρώτα του βήματα με ελάχιστο κόστος. Αντίθετα, εκεί που πρέπει να δώσει έμφαση ο ιδρυτής, είναι στην ομάδα. Να έχει έναν ακόμα ή και δύο συνιδρυτές που θα ‘παλέψουν’ μαζί του. Ο ένας θα συμπληρώνει τον άλλον και όλα θα γίνουν πιο εύκολα.

Το σημαντικότερο απ’ όλα όμως είναι άλλο: Τα χρήματα δεν είναι το βασικό κίνητρο.

Όσο κι αν ακούγεται απίστευτο, οι περισσότεροι επιτυχημένοι ιδρυτές δεν ξεκίνησαν για τα χρήματα. Τα χρήματα είναι ένα μέσο, ίσως ακόμα να είναι και η επιβεβαίωση. Ο σκοπός όμως είναι άλλος. Οι περισσότεροι επιτυχημένοι ιδρυτές αυτό που ήθελαν ήταν να αποδείξουν ότι αξίζουν, ότι έχουν την ικανότητα να τα καταφέρουν. Να το αποδείξουν στους άλλους αλλά και, το κυριότερο ίσως, στους εαυτούς τους. Αυτή ήταν η κινητήρια δύναμη. Τα χρήματα ήρθαν στην πορεία.

Δείτε αν θέλετε το πλήρες βίντεο της συνέντευξης στο Business Review Greece:

Ο Marlon Brando ως παράδειγμα του Καζαντζάκη: Η στάση ζωής από την οπτική γωνία του χρέους

Εντελώς τυχαία έπεσα χθες σε αυτό το βίντεο που δείχνει την στιγμή που ο Marlon Brando, μέσω μιας εξαίρετης αντιπροσώπου, της αυτόχθονης(*) Αμερικανίδας Sacheen Littlefeather, αρνείται το Βραβείο Όσκαρ που θέλησε να του απονείμει το 1973 η Ακαδημία Κινηματογράφου για τον ρόλο του στην εμβληματική ταινία "Ο Νονός":

Το βρήκα συγκλονιστικό. 

Ευτυχώς που κάποιοι συνάνθρωποι μας έχουν το θάρρος να σταθούν στο ύψος των περιστάσεων που απατούν οι κρίσιμες στιγμές. 

Μας διδάσκουν έτσι πως, καθώς ζούμε μονάχα μια φορά, δεν υπάρχει κανείς απολύτως λόγος να μην μένουμε πιστοί στις αρχές και στις αξίες μας.

Μου θύμισε αυτό το περιστατικό μια περιγραφή από βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη, όπου ένας χαρακτήρας υπερεκατονταετή κρητικού - πιθανές αναλογίες με τον πατέρα του Καπετάν Μιχάλη - συζητά με Άγγλο αξιωματικό που ετοιμάζεται να εγκαταλείψει την Κρήτη από την Παλαιόχωρα προς τη Βόρεια Αφρική, στο τέλος της Μάχης της Κρήτης. Ο διάλογος πήγαινε περίπου ως εξής:

- Γιατί μωρέ φεύγετε;
- Δεν βλέπεις γέρο; Αν μείνουμε θα πεθάνουμε.
- Γιατί δηλαδή, αν φύγετε δεν θα πεθάνετε;

Ο κρητικός της ιστορίας έβλεπε τα πράγματα από μια διαφορετική, πιο πλήρη, ολιστική θα λέγαμε οπτική γωνία. Ο θάνατος είναι η κοινή μας μοίρα. Θα έρθει αργά, η γρήγορα. Πρέπει να το υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας, πολύ περισσότερο όταν πρέπει να πάρουμε κρίσιμες αποφάσεις.

(*) Σε επόμενο χρόνο αμφισβητήθηκε η καταγωγή της Sacheen Littlefeather, ως προς το αν ήταν όντως αυτόχθονη Αμερικανίδα ("Native American") εξ αίματος ή όχι. Κατά την άποψή μου, μικρή σημασία έχει η 'γραμμή αίματος'. Ένας σύγχρονος ορισμός του έθνους που αποδέχομαι είναι πως 'είσαι αυτό που πιστεύεις ότι είσαι'. Αν η Sacheen Littlefeather ένιωθε αυτόχθονη, εάν δρούσε με αυτήν την πυξίδα και αυτές τις αξίες, μικρή σημασία έχει η βιολογική καταγωγή της.

2026: Η χρονιά της μεγάλης επιστροφής στην Πολιτική

Σήμερα, την πρώτη μέρα του έτους 2026, θα ήθελα να εκφράσω δημόσια την ευχή και την ελπίδα μου για το νέο έτος:

Ο ελληνικός λαός την χρονιά αυτή να κάνει τη μεγάλη επιστροφή στην Πολιτική.

Στην Πολιτική με την αυθεντική έννοια του όρου. Όχι σε αυτό το παρακμιακό πανηγυράκι που προτείνεται ως τέτοιο εδώ και δεκαετίες. Ποια είναι η αυθεντική έννοια της Πολιτικής; Είναι εκείνη της ύψιστης των τεχνών. Της Πολιτικής που γεννήθηκε στην Ελλάδα και που έγινε η έννοια που, στην κυριολεξία, άλλαξε τον κόσμο.

"...ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον" είπε ο Αριστοτέλης και η φράση αυτή ήταν ένα άλμα στην προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει Άνθρωπος. 

Η ελληνική γλώσσα μας δίνει μια πλειάδα λέξεων με το ίδιο θέμα, μεταξύ άλλων τις εξής:

Πόλις, πολίτης, πολιτισμός.

Ας τις σκεφτούμε καλά. Ας τις δούμε ως προϋπόθεση για να ξαναγίνουν πολίτες, καθώς το τρέχον σύστημα μας θέλει απλά ψηφοφόρους. 

Για πολλά χρόνια στην Ελλάδα κυβερνούσαν οι μέτριοι. Είχαμε μια μετριοκρατία. 

Μετά, εδώ και μεγάλο χρονικό διάστημα - άνω των 15 ετών -  δυστυχώς οδηγηθήκαμε στο επόμενο στάδιο της παρακμής, την κακιστοκρατία (την οποία μάλιστα, με περίσσειο θράσος, στο τέλος την έντυσαν σε μανδύα μιας δήθεν 'αριστοκρατίας', οπότε και οι λέξεις έχασαν πλήρως το νόημα τους...), με αποτελέσματα που βιώνουμε όλοι.

Σε όρους οικονομικούς, οι κρατούντες μας θέλουν καταναλωτές - και μόνον - ενώ η προϋπόθεση για να ανέβουμε σε ένα υψηλότερο επίπεδο - εκείνο του Πολίτη, πρέπει να είμαστε (και) παραγωγοί.

Ποιος είναι λοιπόν ο δρόμος της επιστροφής στην πολιτική; Ξεκινά με δυο απλά βήματα:

• Το διάβασμα ενός βιβλίου (και φυσικά στη συνέχεια πολλών περισσότερων)
• Την εκκίνηση μιας ειλικρινούς (και όχι επιφανειακής/συνθηματικής) συζήτησης

Για αυτό η Πόλις είναι προϋπόθεση της Πολιτικής. Διότι στην Πόλη ο άνθρωπος, συνυπάρχοντας και συζητώντας με τους συνανθρώπους του, γίνεται ζώο πολιτικό, γίνεται δηλαδή Άνθρωπος.

Να διαβάσουμε λοιπόν και να συζητήσουμε, αγαπητοί μου φίλοι. 

Κάνοντας αυτά τα δυο απλά βήματα, ο δρόμος της επιστροφής στην Πολιτική θα ανοίξει διάπλατος μπροστά μας. Πράγμα που θα οδηγήσει σε μια καλύτερη και πιο δίκαιη κοινωνία και, τελικά, σε μια καλύτερη ζωή για όλους μας.